ZAKŁÓCENIA ZEWNĘTRZNE

Przyjmując za punkt wyjścia funkcjonowanie jakiegoś systemu (układu) można wyróżnić co najmniej trzy grupy sprzeczno­ści (zakłóceń) mających istotne znaczenie dla funk­cjonowania tego systemu, przy czym zakłócenia te w zależności od ich rodzaju mogą mieć zarówno zna­czenie pozytywne, jak i negatywne. Będą to: zakłó­cenia zewnętrzne, wewnątrz danego układu i zakłó­cenia funkcjonalne układu w stosunku do otoczenia. Zakłócenia zewnętrzne płyną z otoczenia danego układu. Otoczenie zewnętrzne w stosunku do ukła­du politycznego stanowi układ ekonomiczny, socjal­ny, kulturowy itp. Zakłóceniami zewnętrznymi wo­bec układu ekonomicznego będą więc np. spadek ko­niunktury na rynkach zagranicznych, złe warunki klimatyczne i nieurodzaj w rolnictwie, różnorodne procesy demograficzne, (np. szybkie starzenie się lud­ności wiejskiej). Każdy plan społeczno-gospodarczy jest zamierzonym „zakłóceniem”, swoistą interwen­cją w proces rozwoju, bowiem zakłada on określoną redystrybucję środków — czyli zmianę dotychczaso­wego podziału środków — celem zaspokojenia no­wych potrzeb i wymogów społecznych.

INNY PRZYKŁAD

A oto inny przykład: w latach 1971—1975 inwestycje wzrastały co roku o ponad 20 proc., poddano rozbu­dowie i modernizacji całe branże przemysłu, zwła­szcza hutnictwa, elektroniki, przemysłu motoryza­cyjnego, chemii itp. Wysokie tempo inwestowania, również w oparciu o kredyty zagraniczne, przyniosło wiele istotnych osiągnięć, ale zarazem stworzyło na­pięcia w gospodarce, które manewr podjęty przez kierownictwo partii i rządu stara się zniwelować na rzecz produkcji przemysłowych artykułów rynko­wych, rozwoju kompleksu żywnościowego oraz bu­downictwa mieszkaniowego. Podjęto również decy­zje o stabilizacji poziomu inwestycji w kraju.Analizując sprzeczności występujące w życiu spo­łecznym możemy je rozpatrywać z punktu widzenia procesów sterowniczych w obrębie grupy społecznej, organizacji itp., czyli procesów sterowniczych zacho­dzących w jakimś systemie, którym może być rów­nież gospodarka jako całość.

W KAŻDYM PROCESIE

Odnajdziemy ją w każdym procesie rozwojowym w danym układzie społecznym i pomiędzy samymi układami: ekonomicznym, politycznym, socjalnym, kulturowym, świadomościowym itp. Rolę tej lub in­nej sprzeczności w procesie rozwojowym wyznacza kryterium równowagi społecznej, można ją interpre­tować jako każdy stan rzeczy zakłócający równowa­gę; z tego punktu widzenia sprzeczność jest syno­nimem nierównowagi.Każdy proces rozwojowy przebiega w ramach wy­znaczanych przez dwa stany graniczne: stan rów­nowagi i nierównowagi. Ośrodek regulacyjny oddziaływać może na proces rozwojowy poprzez naruszenie istniejącego stanu równowagi, aby następnie przywrócić ją, ale już na wyższym poziomie rozwoju. Na przykład taki cel przyświecał kierownictwu PZPR i rządu (w końcu lat czterdziestych), kiedy to formułowano i podjęto decyzję o przystąpieniu do uprzemysłowienia kraju.

ZASÓB INFORMACJI

Dysponując odpowiednim aparatem poznawczym i    niezbędnym zasobem informacji można dla każdego środowiska lub szczebla organizacyjnego odtworzyć siatkę sprzeczności społecznych. Na tej podstawie można również określić charakter tych sprzeczności oraz czynniki kształtujące jedność w ramach różno­rodności (sprzeczności), a przede wszystkim dominu­jący układ preferencji ukierunkowujący rozwiąza­nie sprzeczności w wymiarze społecznym i prze- strzenno-czasowym.Lenin („Dzieła”, t. 26) pisał: „Jedność (zbieżność, tożsamość, jednakość) przeciwieństw jest warunkowa, czasowa, przejściowa, względna. Walka wzajemnie wyłączających się przeciwieństw jest absolutna, jak absolutny jest rozwój, ruch”. Istnienie sprzeczności w danym procesie tworzy warunki dla przemian. Nawiązując do tego N. Klatka (por. „Konflikt i gra”) twierdzi, iż proces nie zawierający sprzeczności prze­biega stale w ten sam sposób, póki jakaś siła zewnę­trzna nie wytrąci go ze stanu równowagi. Sprzecz­ność jest ogólną cechą zjawisk społecznych.

CELE I SPOSOBY ŻYCIA

Dotyczy ona celów i sposobu życia, praw i obo­wiązków obywatelskich wobec społeczeństwa i pań­stwa. Może również wkraczać nawet na obszary oby­czajowości i mody, jeżeli ich treści bądź symbolika są sprzeczne z ideologią socjalistyczną, z tradycjami kultywowanymi przez wielkie środowiska (robotni­cze lub wiejskie) lub z aktualnie propagowanymi wzorcami socjalistycznymi wynikającymi z potrzeb społeczno-gospodarczych, jak to było w Polsce w la­tach pięćdziesiątych. Obserwując życie społeczne dosyć często dostrze­gamy różnorodne sytuacje konfliktowe. Ludzie kon­flikty te rozwiązują, szukają kompromisów lub też odkładają na później ich rozwiązania, podporządko­wując swe działania realizacji tych interesów, które w danym okresie uważają za ważniejsze. Niektóre z tych sytuacji konfliktowych mają charakter przej­ściowy i chwilowy, zaś inne bardziej trwały i głęb­szy. Sytuacje te występują niejednokrotnie na wszy­stkich szczeblach organizacji życia społecznego.

PROBLEMATYKA WZORCÓW

Z drugiej strony zaspokojenie tych potrzeb może dokonywać się jedynie w oparciu o do­brze zorganizowaną — wysoko wydajną pracę sta­nowiącą synonim właściwego wykorzystania szybko pomnażanego majątku narodowego, poprzez odpo­wiednie kojarzenie bieżących i przyszłych interesów społecznych. Dlatego też w oddziaływaniach na świa­domość polityczną społeczeństwa, w kształtowaniu wzorców osobowych, podkreślana jest konieczność za­angażowania patriotycznego, niezbędność myślenia 0   sprawach społecznych kategoriami państwa i jego interesu. W sposób wielostronny rozwijane są i wzbo­gacane działania utrwalające poczucie przynależno­ści do wspólnoty socjalistycznej, a przede wszystkim krzewiące idee niezbywalnych dla niepodległości   dynamicznego rozwoju narodu i państwa polskiego treści sojuszu ze Związkiem Radzieckim.Problematyka wzorców osobowych w socjalizmie jest terenem walki ideologicznej stanowiącej rezul­tat konfrontacji ideowej dwóch światowych syste­mów społecznych: socjalistycznego i kapitalistyczne­go.

DOMINACJA MŁODEGO POKOLENIA

Historia Polski Ludowej dostarcza licznych przykładów wspomnianej niwelacji wzorców osobowych w związ­ku z awansem społeczno-kulturowym wielu rnilionów ludzi, chociaż równocześnie dowodzi jak długo­trwałe i złożone są to procesy. W całości przemia­ny te dostarczają nowych wzorców osobowych — wy­kształconych w warunkach pracy przemysłowej — o  rozbudowanych walorach intelektualnych. W re­zultacie zmieniają się stereotypy robotnika, inteli­genta, chłopa wzbogacając się o coraz nowe wspólne dla nich wartości. Obecnie w Polsce dominuje pokolenie młode, wy­kształcone, dążące do szybkiej i pełnej stabilizacji życiowej, np. w zakresie uzyskania mieszkań i do­stępu do podstawowych dóbr przemysłowych. Dąże­nia te są trwale wpisane w program rozwoju społe­czno-gospodarczego Polski, dynamizują one rytm rozwojowy kraju.

W RAMACH WZORCA

W ramach ogólnego wzorca osobowości socjali­stycznej występuje ogromne bogactwo szczegółowych wzorców osobowych, kształtujących się na gruncie różnic pokoleniowych i biologicznych, wykształce­nia, rodzaju wykonywanego zawodu, sposobów spę­dzania czasu wolnego uwarunkowanych indywidual­nymi skłonnościami, zamiłowaniami, aktualną modą, kultywowanymi wzorcami historycznymi, rodzajem wyznawanego światopoglądu itp. Wynikające stąd potrzeby są zaspokajane stosownie do możliwości ogólnospołecznych, tradycji, orientacji kulturowych i    innych okoliczności historycznych. Niezaspokojenie tych potrzeb, a zwłaszcza w przypadku jeżeli noszą one charakter masowy, rodzi różnorodne zjawiska frustracji i nieusatysfakcjonowania społecznego. W miarę tego, jak społeczeństwo socjalistyczne sta­je się społeczeństwem industrialnym, zurbanizowa­nym, następuje stopniowa niwelacja wielu wzorców osobowych ukształtowanych na gruncie głębokich różnic wynikających z odmienności społeczno-zawo­dowych, z pewnych różnic między pracą fizyczną i pracą umysłową, między miastem i wsią.

OGÓLNY WZORZEC

Ogólny wzorzec osobowości socjalistycznej utoż­samiany jest z człowiekiem wszechstronnie rozwi­niętym, realizującym wartości ideologii komunistycz­nej. I właśnie w tym sensie wzorzec ten jest kate­gorią aksjologiczną. Człowiek wszechstronnie rozwi­nięty to zarazem człowiek przezwyciężający różno­rodne ograniczenia stawiane mu przez społeczny po­dział pracy, a także twórczy uczestnik życia pu­blicznego i ogólnospołecznego, będący wyrazicielem socjalistycznych stosunków społecznych. W tym sen­sie ogólny wzorzec osobowości socjalistycznej jest zarazem kategorią ontologiczną. Wzorzec ten jest również kategorią historycznie zmienną w swych tre­ściach, bowiem możliwości wszechstronnego rozwo­ju człowieka są zawsze historycznie ograniczone sta­nem zasobów społecznych, formami instytucjonal­nymi życia społecznego itp. I tak-w każdym okresie historycznym socjalizmu przypisywane są osobo­wości socjalistycznej nieco inne cechy szczegółowe (por. A. Jasińska, R. Siemieńska „Wzory osobowe socjalizmu”). Na kultywowanie i rozwijanie tych cech ukierunkowany jest wysiłek całego naszego sy­stemu wychowania, propagandy itp.

WSPOMNIANE CZYNNIKI

  Dlatego też tak ważne jest w naszym kraju rozwijanie i doskonalenie różno­rodnych form demokracji socjalistycznej.Wśród czynników różnicujących potrzeby i inte­resy jednostkowo-grupowe w socjalizmie wymieni­liśmy także bogactwo szczegółowych wzorów osobo­wych w ramach ogólnego wzorca socjalistycznej oso­bowości oraz zróżnicowanie cywilizacyjno-kulturowe w przekroju międzypokoleniowym oraz międzyśro- dowiskowym. Wspomniane czynniki mają swe zna­czenie polityczne bowiem warunkują zarówno róż­norodność potrzeb, jak i form ich zaspokojenia a także różnicują formy oddziaływań politycznych na świadomość różnych grup pokoleniowych i śro­dowiskowych.W związku z wzorcami osobowymi należy rów­nież rozpatrzeć kategorię osobowości, która jest ka­tegorią złożoną. Składają się na nią zarówno elemen­ty psychofizjologiczne (wiek, płeć, temperament itp.), jak i elementy społeczne. Te ostatnie możemy rozpatrywać w kilku płaszczyznach: ontologicznej czyli bytu społecznego i jego form; aksjologicznej czyli systemu wartości ideologicznych, politycznych i     moralnych, wreszcie — w płaszczyźnie historycz­nej.