UOGÓLNIENIE ROZWAŻAŃ

Uogólniając powyższe rozważania można sprowa­dzić je w zasadzie do dwóch pytań: czy każda np. sprzeczność ekonomiczna jest zarazem sprzecznością o  charakterze politycznym oraz czy obie sprzeczno­ści znajdują swe odbicie w świadomości społecznej? Sądzimy, że nie każde zakłócenie ekonomiczne bądź też zmiana sytuacji ekonomicznej (również — ko­rzystna) jest zarazem zakłóceniem lub zmianą poli­tyczną w społeczeństwie socjalistycznym, o tyle o ile nie powoduje ono zmian w świadomości społecznej. Jest to zarazem jeden z przejawów autonomiczności układu ekonomicznego względem układu politycz­nego społecznym produkcji socjalistycznej jest wszechstronne zaspokojenie potrzeb całości społe­czeństwa i każdego jego członka z osobna. Potencjal­nie każde zakłócenie m. in. w proporcjach technicz- no-bilansowych zarówno na szczeblu gospodarki, jak zakładu, nieskuteczne funkcjonowanie jakiegoś fragmentu systemu cen zaopatrzeniowych mających z kolei ważne znaczenie dla stymulowania produkcji wyrobów rynkowych, nieracjonalny podział kompe­tencji powodujący wydłużenie cyklu decyzyjnego i związane z tym zamrożenie środków może być in­terpretowane w kategoriach politycznych.

KONFLIKTOWOŚĆ SYTUACJI

W pierwszym przypadku dotyczy ona roz­działu dóbr materialnych w forimie naturalnej lub po­przez płace oraz świadczenia społeczne pieniężne, rozdział nagród, premii itp., w drugim zaś sprawa odnosić się może np. do szerszej reprezentacji we władzy danej grupy społecznej, skoordynowania in­teresów ludności miast i wsi. Konfliktowość sytuacji jest też uzależniona od sto­sowanych lub przewidzianych do zastosowania dy­rektyw i norm regulujących zachowania społeczne, a zarazem ukierunkowujących dążenia społeczne. Konfliktowość w tym zakresie może np. dotyczyć rozdziału kompetencji pomiędzy organami przedsta­wicielskimi i administracją. Szczególne znaczenie po­siada tutaj zgodność dyrektyw i norm. Bywają takie sytuacje, że dyrektywy odgórne zalecają gospodar­kę oszczędną, zaś normy regulujące zachowania eko­nomiczne skłaniają do gospodarki mało efektywnej ale umożliwiającej uzyskanie premii, wydatkowanie funduszy dewizowych na zbędne delegacje, ukrywa­nie zapasów środków obrotowych, stawianie intere­su doraźnego np. zakładu pracy ponad interes ogól­nospołeczny itp.

OBSERWACJA ŻYCIA SPOŁECZNEGO

Obserwacja życia społecznego dostarcza przykła­dów stanu spraw stających się stopniowo lub nagle sprawami doniosłymi społecznie czyli sprawami po­litycznymi, Dla przykładu od kilku lat zaopatrzenie rynku w mięso i przetwory mięsne wywołuje dy­skusje, jest sprawą dokuczliwą dla wielu rodzin, sta­ło się więc problemem politycznym. W analizie tych spraw dostrzegamy, iż oscylują one pomiędzy dwo­ma granicznymi stanami; z problemów o nikłym bezpośrednim znaczeniu politycznym stają się kwe­stiami o dużej ostrości politycznej. Przyczyny przesuwania się danego problemu ze stanu „niepolitycznego” do stanu „politycznego” są różne, a ich źródłem jest sprzeczność wokół zaspoko­jenia lub niezaspokojenia danej potrzeby, interesu społecznego. Konfliktowość sytuacji powodującej wzrost swoistego współczynnika polityczności danej sprawy (lub jego spadek) występuje zarówno w związku z dystrybucją dóbr materialnych, jak i pu­blicznych.

ZAKŁÓCENIA FUNKCJONALNE

Wów­czas są one jak gdyby produktem przetworzenia za­kłóceń zewnętrznych płynących z otoczenia układu. Ogólnie można powiedzieć, iż zmiany w obrębie eko­nomiki powodują korekty w obrębie polityki. Z kolei zakłócenia funkcjonalne układu w stosun­ku do otoczenia dokonują się pod wpływem prze­mian wewnętrznych (strukturalnych). Każdy układ społeczny nie tylko podlega oddziaływaniu swego o- toczenia, ale również sam nań oddziaływuje. Takim układem o szczególnej funkcjonalności wobec swe­go otoczenia jest układ polityczny, którego rola spo­łeczna w socjalizmie polega nie tylko na przetwarza­niu potrzeb i interesów wielkich grup społecznych m. in. w cele społeczno-gospodarcze, oświatowe, kul­turalne, ale i na zagwarantowaniu realizacji tych ce­lów z wykorzystaniem czynnika władzy.

WEWNĄTRZ UKŁADU

Zakłócenia zewnętrzne muszą jednak osiągnąć o- kreśloną w każdej sytuacji inną wartość progową, aby mogły spowodować zmianę wewnątrz układu. Poni­żej tej wartości progowej zakłócenia zewnętrzne nie powodują żadnych zmian, pod warunkiem, że dany układ wykazuje dużą odporność na zmiany, lub też powodują zmiany adaptacyjne w obrębie układu nie naruszające jednakowoż jego struktury. Na przykład zakłócenia w dostawach węgla w okresie zimowym nie powodują zmian w systemie pracy elektrocie­płowni, jeżeli w odpowiednim czasie zgromadziła ona niezbędne zapasy. Zakłócenia wewnątrz danego układu dokonują się pod wpływem wzrostu masy układu i wynikających stąd zmian w rozwoju poszczególnych elementów struktury układu i we wzajemnych relacjach pomię­dzy tymi elementami. Tak np. rozbudowa takiego czy innego wydziału zakładu produkcyjnego stwa­rza z reguły wiele problemów, których rozwiązanie wymaga zmian organizacyjno-technicznych a nie­rzadko również dodatkowych, nowych inwestycji w danym zakładzie oraz w zakładach kooperujących.

ZAKŁÓCENIA ZEWNĘTRZNE

Przyjmując za punkt wyjścia funkcjonowanie jakiegoś systemu (układu) można wyróżnić co najmniej trzy grupy sprzeczno­ści (zakłóceń) mających istotne znaczenie dla funk­cjonowania tego systemu, przy czym zakłócenia te w zależności od ich rodzaju mogą mieć zarówno zna­czenie pozytywne, jak i negatywne. Będą to: zakłó­cenia zewnętrzne, wewnątrz danego układu i zakłó­cenia funkcjonalne układu w stosunku do otoczenia. Zakłócenia zewnętrzne płyną z otoczenia danego układu. Otoczenie zewnętrzne w stosunku do ukła­du politycznego stanowi układ ekonomiczny, socjal­ny, kulturowy itp. Zakłóceniami zewnętrznymi wo­bec układu ekonomicznego będą więc np. spadek ko­niunktury na rynkach zagranicznych, złe warunki klimatyczne i nieurodzaj w rolnictwie, różnorodne procesy demograficzne, (np. szybkie starzenie się lud­ności wiejskiej). Każdy plan społeczno-gospodarczy jest zamierzonym „zakłóceniem”, swoistą interwen­cją w proces rozwoju, bowiem zakłada on określoną redystrybucję środków — czyli zmianę dotychczaso­wego podziału środków — celem zaspokojenia no­wych potrzeb i wymogów społecznych.

INNY PRZYKŁAD

A oto inny przykład: w latach 1971—1975 inwestycje wzrastały co roku o ponad 20 proc., poddano rozbu­dowie i modernizacji całe branże przemysłu, zwła­szcza hutnictwa, elektroniki, przemysłu motoryza­cyjnego, chemii itp. Wysokie tempo inwestowania, również w oparciu o kredyty zagraniczne, przyniosło wiele istotnych osiągnięć, ale zarazem stworzyło na­pięcia w gospodarce, które manewr podjęty przez kierownictwo partii i rządu stara się zniwelować na rzecz produkcji przemysłowych artykułów rynko­wych, rozwoju kompleksu żywnościowego oraz bu­downictwa mieszkaniowego. Podjęto również decy­zje o stabilizacji poziomu inwestycji w kraju.Analizując sprzeczności występujące w życiu spo­łecznym możemy je rozpatrywać z punktu widzenia procesów sterowniczych w obrębie grupy społecznej, organizacji itp., czyli procesów sterowniczych zacho­dzących w jakimś systemie, którym może być rów­nież gospodarka jako całość.

W KAŻDYM PROCESIE

Odnajdziemy ją w każdym procesie rozwojowym w danym układzie społecznym i pomiędzy samymi układami: ekonomicznym, politycznym, socjalnym, kulturowym, świadomościowym itp. Rolę tej lub in­nej sprzeczności w procesie rozwojowym wyznacza kryterium równowagi społecznej, można ją interpre­tować jako każdy stan rzeczy zakłócający równowa­gę; z tego punktu widzenia sprzeczność jest syno­nimem nierównowagi.Każdy proces rozwojowy przebiega w ramach wy­znaczanych przez dwa stany graniczne: stan rów­nowagi i nierównowagi. Ośrodek regulacyjny oddziaływać może na proces rozwojowy poprzez naruszenie istniejącego stanu równowagi, aby następnie przywrócić ją, ale już na wyższym poziomie rozwoju. Na przykład taki cel przyświecał kierownictwu PZPR i rządu (w końcu lat czterdziestych), kiedy to formułowano i podjęto decyzję o przystąpieniu do uprzemysłowienia kraju.

ZASÓB INFORMACJI

Dysponując odpowiednim aparatem poznawczym i    niezbędnym zasobem informacji można dla każdego środowiska lub szczebla organizacyjnego odtworzyć siatkę sprzeczności społecznych. Na tej podstawie można również określić charakter tych sprzeczności oraz czynniki kształtujące jedność w ramach różno­rodności (sprzeczności), a przede wszystkim dominu­jący układ preferencji ukierunkowujący rozwiąza­nie sprzeczności w wymiarze społecznym i prze- strzenno-czasowym.Lenin („Dzieła”, t. 26) pisał: „Jedność (zbieżność, tożsamość, jednakość) przeciwieństw jest warunkowa, czasowa, przejściowa, względna. Walka wzajemnie wyłączających się przeciwieństw jest absolutna, jak absolutny jest rozwój, ruch”. Istnienie sprzeczności w danym procesie tworzy warunki dla przemian. Nawiązując do tego N. Klatka (por. „Konflikt i gra”) twierdzi, iż proces nie zawierający sprzeczności prze­biega stale w ten sam sposób, póki jakaś siła zewnę­trzna nie wytrąci go ze stanu równowagi. Sprzecz­ność jest ogólną cechą zjawisk społecznych.

CELE I SPOSOBY ŻYCIA

Dotyczy ona celów i sposobu życia, praw i obo­wiązków obywatelskich wobec społeczeństwa i pań­stwa. Może również wkraczać nawet na obszary oby­czajowości i mody, jeżeli ich treści bądź symbolika są sprzeczne z ideologią socjalistyczną, z tradycjami kultywowanymi przez wielkie środowiska (robotni­cze lub wiejskie) lub z aktualnie propagowanymi wzorcami socjalistycznymi wynikającymi z potrzeb społeczno-gospodarczych, jak to było w Polsce w la­tach pięćdziesiątych. Obserwując życie społeczne dosyć często dostrze­gamy różnorodne sytuacje konfliktowe. Ludzie kon­flikty te rozwiązują, szukają kompromisów lub też odkładają na później ich rozwiązania, podporządko­wując swe działania realizacji tych interesów, które w danym okresie uważają za ważniejsze. Niektóre z tych sytuacji konfliktowych mają charakter przej­ściowy i chwilowy, zaś inne bardziej trwały i głęb­szy. Sytuacje te występują niejednokrotnie na wszy­stkich szczeblach organizacji życia społecznego.