ZASPOKOJENIE DANYCH POTRZEB

Kiedy mówimy o zaspokojeniu potrzeb i intere­sów ekonomicznych grup społecznych poprzez dzia­łania czysto ekonomiczne, to wówczas na myśli ma­my działania o charakterze techniczno-ekonomicz­nym, zwłaszcza zaś na szczeblu przedsiębiorstwa lub gałęzi. Bywają jednak tego rodzaju przypadki, jak np. latem 1976 r., kiedy to okresowy brak za­pałek na rynku zyskał rangę sprawy doniosłej poli­tycznie, był on charakterystycznym przykładem swoistej beztroski administracji gospodarczej odpo­wiedzialnej za zaopatrzenie rynku w ten wyrób i zbiegł się w czasie iz napięciem społecznym powsta­łym w związku z projektowaną reformą systemu cen detalicznych na podstawowe artykuły żywnościowe. Często zaspokojenie danych potrzeb i interesów ekonomicznych związane jest ze zmianą preferencji inwestycyjnych lub zaopatrzeniowych, importowych lub płacowych, wiąże się z korektą określo­nych zasad zarządzania, limitów finansowych i de­wizowych dla ludności lub jednostek gospodarczych itp.

POSTAWY I DZIAŁANIA

 Postawy i działania w relacji wobec interesów grup społecznych oraz społeczeństwa jako całości. Re­fleksja polityczna, o której wspomnieliśmy, może de­terminować nasze postawy i działania ekonomiczne i polityczne bądź też może być podstawą dwoisto­ści naszych postaw i działań. Postawy te i działa­nia mogą być zgodne z interesem grupowym (np. za­łogi) i niezgodne z interesem ogólnospołecznym, kie­dy dla przykładu patrzy się „przez palce” na złą jakość produkcji, byleby wykonać plan i otrzymać premię. Mogą być one zgodne z interesem grupo­wym i interesem ogólnospołecznym lub też sprze­czne z interesem grupowym, ale zgodne z interesem ogólnym kraju. Bywają również przypadki postaw i zachowań jednostkowo-grupowych niezgodnych ani z obiektywnym interesem grupowym, ani też ogól­nym (np. akty wandalizmu w Radomiu i Ursusie w czerwcu 1976 r.).   Zaspokojenie potrzeb i interesów ekonomicznych grup społecznych. Ich zaspokojenie może dokonać się na gruncie działań ekonomicznych lub politycznych, bądź też — jednych i drugich.

OPISANE ZJAWISKA

Opisane wyżej zjawiska noszą na ogół charakter techniczno-bilansowy, rachunkowy. Więk­szość z nich to zjawiska ilościowo mierzalne, ale za każdym z nich kryją się setki i tysiące decyzji jed­nostkowych bądź zbiorowych, określone zachowa­nia ekonomiczne, organizacyjne i in. Decyzje te i za­chowania są wyrazem stanu świadomości interesów ekonomicznych. Jeśli wspomniane decyzje i zacho­wania są podejmowane w oparciu o ekonomiczny po­rządek wartości oparty na relacji: nakłady — efek­ty, a więc w oparciu o preferencje dyktowane ra­chunkiem ekonomicznym, to wówczas powiemy, że są one podejmowane na podstawie wiedzy i po­rządku wartości ekonomicznych, czyli na bazie świa­domości ekonomicznej. Natomiast jeżeli tej ostatniej towarzyszyć będzie refleksja szersza, konfrontują­ca decyzje d zachowania — ujmując to najogólniej —     z istniejącym ładem społecznym, to wówczas stwierdzimy, iż refleksja ta nosić będzie charakter polityczny.

W KAŻDYM MOMENCIE

W każdym mo­mencie możemy stwierdzić w oparciu o dane anali­zy ekonomicznej (lub socjoekonomicznej) jak kształ­tują się: podaż i popyt na poszczególne dobra, rachu­nek ekonomiczny, opłacalność produkcji i usług, ja­kość produkcji i usług, relacje pomiędzy płacami i dochodami a kosztami utrzymania, proporcje pomię­dzy nakładami na zaspokojenie potrzeb bieżących i perspektywicznych, stan zaopatrzenia wsi w środki produkcji, liczba złożonych i przewidywanych wnio­sków o przejęcie przez państwo ziemi chłopskiej w zamian za rentę itp. Możemy badać zgodność ogól­nych założeń mechanizmu funkcjonowania gospodar­ki z rzeczywistymi zachowaniami ekonomicznymi za­łóg i jednostek gospodarczych. Możemy też analizo­wać wiele innych realnie występujących zjawisk w gospodarce oraz śledzić przyczyny ich występowania. Świadomość interesów ekonomicznych i stopień ich zaspokojenia.

SPRZECZNOŚĆ EKONOMICZNA

Wynika to bowiem z faktu, że sprzeczność ekonomiczna prze­radza się lub może przerodzić się w sprzeczność po­lityczną. Zależności tych nie należy jednak interpre­tować mechanicznie. Byłby to bowiem dogmatyzm uniemożliwiający racjonalną diagnozę przebiegu pro­cesu społecznego i utrudniający wybór należytych działań. Przedmiotem polityki są tylko interesy uświado­mione. Wynika stąd, że występuje odrębność a za­razem dialektyczna zależność pomiędzy faktami spo­łecznymi (ekonomicznymi) a ich syntezą polityczną. Zwrócił uwagę na to W. Lenin („Dzieła”, t. 32) pi­sząc, iż „polityka to skoncentrowany wyraz ekono- miki’’. Wśpomniana^syntezaTSSrtÓW”ekonomicznych dokonuje się przez pryzmat interesów społecznych i     ich odbicia w świadomości społecznej. Na schemacie wskazaliśmy na cztery wzajemnie sprzężone sfery obiegu procesów społecznych, sta­nowiące idealizacyjny wyraz ogólnych powiązań po­między ekonomiką i polityką. W każdej z tych sfer występują właściwe im sprzeczności. Rozpatrzmy je po kolei. I tak potrzeby i interesy ekonomiczne grup społecznych są kategorią obiektywną.

UOGÓLNIENIE ROZWAŻAŃ

Uogólniając powyższe rozważania można sprowa­dzić je w zasadzie do dwóch pytań: czy każda np. sprzeczność ekonomiczna jest zarazem sprzecznością o  charakterze politycznym oraz czy obie sprzeczno­ści znajdują swe odbicie w świadomości społecznej? Sądzimy, że nie każde zakłócenie ekonomiczne bądź też zmiana sytuacji ekonomicznej (również — ko­rzystna) jest zarazem zakłóceniem lub zmianą poli­tyczną w społeczeństwie socjalistycznym, o tyle o ile nie powoduje ono zmian w świadomości społecznej. Jest to zarazem jeden z przejawów autonomiczności układu ekonomicznego względem układu politycz­nego społecznym produkcji socjalistycznej jest wszechstronne zaspokojenie potrzeb całości społe­czeństwa i każdego jego członka z osobna. Potencjal­nie każde zakłócenie m. in. w proporcjach technicz- no-bilansowych zarówno na szczeblu gospodarki, jak zakładu, nieskuteczne funkcjonowanie jakiegoś fragmentu systemu cen zaopatrzeniowych mających z kolei ważne znaczenie dla stymulowania produkcji wyrobów rynkowych, nieracjonalny podział kompe­tencji powodujący wydłużenie cyklu decyzyjnego i związane z tym zamrożenie środków może być in­terpretowane w kategoriach politycznych.

KONFLIKTOWOŚĆ SYTUACJI

W pierwszym przypadku dotyczy ona roz­działu dóbr materialnych w forimie naturalnej lub po­przez płace oraz świadczenia społeczne pieniężne, rozdział nagród, premii itp., w drugim zaś sprawa odnosić się może np. do szerszej reprezentacji we władzy danej grupy społecznej, skoordynowania in­teresów ludności miast i wsi. Konfliktowość sytuacji jest też uzależniona od sto­sowanych lub przewidzianych do zastosowania dy­rektyw i norm regulujących zachowania społeczne, a zarazem ukierunkowujących dążenia społeczne. Konfliktowość w tym zakresie może np. dotyczyć rozdziału kompetencji pomiędzy organami przedsta­wicielskimi i administracją. Szczególne znaczenie po­siada tutaj zgodność dyrektyw i norm. Bywają takie sytuacje, że dyrektywy odgórne zalecają gospodar­kę oszczędną, zaś normy regulujące zachowania eko­nomiczne skłaniają do gospodarki mało efektywnej ale umożliwiającej uzyskanie premii, wydatkowanie funduszy dewizowych na zbędne delegacje, ukrywa­nie zapasów środków obrotowych, stawianie intere­su doraźnego np. zakładu pracy ponad interes ogól­nospołeczny itp.

OBSERWACJA ŻYCIA SPOŁECZNEGO

Obserwacja życia społecznego dostarcza przykła­dów stanu spraw stających się stopniowo lub nagle sprawami doniosłymi społecznie czyli sprawami po­litycznymi, Dla przykładu od kilku lat zaopatrzenie rynku w mięso i przetwory mięsne wywołuje dy­skusje, jest sprawą dokuczliwą dla wielu rodzin, sta­ło się więc problemem politycznym. W analizie tych spraw dostrzegamy, iż oscylują one pomiędzy dwo­ma granicznymi stanami; z problemów o nikłym bezpośrednim znaczeniu politycznym stają się kwe­stiami o dużej ostrości politycznej. Przyczyny przesuwania się danego problemu ze stanu „niepolitycznego” do stanu „politycznego” są różne, a ich źródłem jest sprzeczność wokół zaspoko­jenia lub niezaspokojenia danej potrzeby, interesu społecznego. Konfliktowość sytuacji powodującej wzrost swoistego współczynnika polityczności danej sprawy (lub jego spadek) występuje zarówno w związku z dystrybucją dóbr materialnych, jak i pu­blicznych.

ZAKŁÓCENIA FUNKCJONALNE

Wów­czas są one jak gdyby produktem przetworzenia za­kłóceń zewnętrznych płynących z otoczenia układu. Ogólnie można powiedzieć, iż zmiany w obrębie eko­nomiki powodują korekty w obrębie polityki. Z kolei zakłócenia funkcjonalne układu w stosun­ku do otoczenia dokonują się pod wpływem prze­mian wewnętrznych (strukturalnych). Każdy układ społeczny nie tylko podlega oddziaływaniu swego o- toczenia, ale również sam nań oddziaływuje. Takim układem o szczególnej funkcjonalności wobec swe­go otoczenia jest układ polityczny, którego rola spo­łeczna w socjalizmie polega nie tylko na przetwarza­niu potrzeb i interesów wielkich grup społecznych m. in. w cele społeczno-gospodarcze, oświatowe, kul­turalne, ale i na zagwarantowaniu realizacji tych ce­lów z wykorzystaniem czynnika władzy.

WEWNĄTRZ UKŁADU

Zakłócenia zewnętrzne muszą jednak osiągnąć o- kreśloną w każdej sytuacji inną wartość progową, aby mogły spowodować zmianę wewnątrz układu. Poni­żej tej wartości progowej zakłócenia zewnętrzne nie powodują żadnych zmian, pod warunkiem, że dany układ wykazuje dużą odporność na zmiany, lub też powodują zmiany adaptacyjne w obrębie układu nie naruszające jednakowoż jego struktury. Na przykład zakłócenia w dostawach węgla w okresie zimowym nie powodują zmian w systemie pracy elektrocie­płowni, jeżeli w odpowiednim czasie zgromadziła ona niezbędne zapasy. Zakłócenia wewnątrz danego układu dokonują się pod wpływem wzrostu masy układu i wynikających stąd zmian w rozwoju poszczególnych elementów struktury układu i we wzajemnych relacjach pomię­dzy tymi elementami. Tak np. rozbudowa takiego czy innego wydziału zakładu produkcyjnego stwa­rza z reguły wiele problemów, których rozwiązanie wymaga zmian organizacyjno-technicznych a nie­rzadko również dodatkowych, nowych inwestycji w danym zakładzie oraz w zakładach kooperujących.