SPOSÓB UKŁADU KIEROWNICZEGO

Sposób w jaki układ polityczny i jego wiodące og­niwo —centralny układ kierowniczy kontroluje bieg spraw ekonomicznych społeczeństwa i ingeruje w procesy rozwojowe zależy w istotnej mierze od do­świadczeń i siły wyobraźni polityków, co do skut­ków społecznych podejmowanych przez nich dzia­łań. Zależy on także od uznawanego przez nich po­rządku wartości, w którym mieści się również na­dawanie odpowiedniego znaczenia temu co ogólne i temu co konkretne oraz od poszanowania praw i o- bowiązków poszczególnych ogniw organizacji poli­tycznej społeczeństwa itp. Tak więc działania poli­tyków są wypadkową zarówno ideologicznych orien­tacji polityków, obiektywnych potrzeb i interesów społecznych, obiektywnych uwarunkowań, w któ­rych działają politycy, jak i ich wyobrażeń o tych potrzebach i interesach. Polityka jest zawsze interwencją w procesy roz­wojowe. Czasami mówi się też, że polityka zaczyna się wszędzie tam, gdzie ma miejsce rozdział dóbr materialnych i publicznych (por. rozważania o nie­politycznym i politycznym aspekcie danego proble­mu).

WYNIK REALNYCH POTRZEB

W całości jednak wynika­ły one w dużej mierze z realnych potrzeb społe­czno-gospodarczych kraju. I tak np. 1950—1954 to okres forsownego uprzemysłowienia kraju, 1961— 1964 to lata szczególnej koncentracji gospodarki na rozwoju własnej bazy surowcowej i przemysłu cięż­kiego, 1968—1970 to okres poszukiwania dróg uno­wocześnienia gospodarki. Lata obecne zaś to okres koncentracji środków na wiodących dla całej gospo­darki inwestycjach, dla przykładu Huta „Katowi­ce” (docelowa produkcja 9 min ton) i przezwy­ciężania różnych trudności i dysproporcji spowodo­wanych wysoką dynamiką inwestycji w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych, nieurodzajem w rol­nictwie w ciągu kilku kolejnych lat itp. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym jest fakt, że sposób funkcjonowania układu kierowniczego spo­łeczeństwa był w całym okresie Polski Ludowej w znacznym stopniu podporządkowany potrzebom i za­daniom społeczno-gospodarczym formułowanym przez ten układ w poszczególnych okresach. Oczywi­ście, ekonomika jedynie „w ostatecznym rachunku determinuje politykę” (F. Engels), bowiem układ po­lityczny rządzi się swymi autonomicznymi prawami, ale nie może on nie służyć potrzebom rozwoju eko­nomicznego i zaspokojenia potrzeb materialnych i duchowych społeczeństwa.

W HISTORII POLSKI

W historii XXXV-lecia Polski Ludowej zakres posiadanych zasobów oraz au­tonomiczności norm przypisanych organizacjom ad­ministracyjnym, gospodarczym, politycznym bywał zróżnicowany w poszczególnych okresach. Wahał się on pomiędzy dwoma stanami krańcowymi: od dużej samodzielności w realizacji celów określonych od­górnie do dużej centralizacji szczegółowych decyzji przez centralny układ kierowniczy i szczątkowej sa­modzielności w realizacji zadań.Okresy wysokiego poziomu samodzielności w re­alizacji zadań politycznych i społeczno-gospodarczych przypadają zwłaszcza na lata 1946—1948, 1956—1960 oraz 1971—1974. Natomiast okresy szczególnie wy­sokiej centralizacji w kierowaniu sprawami gospo­darki i społeczeństwa przypadają w szczególności na lata 1950—1954, 1961—1964, 1968—1970 oraz 1975— 1977. Powyższa periodyzacja nosi charakter ogólny i siłą rzeczy bardzo uproszczony, bowiem każdy z wymienionych okresów m. in. centralizacji decyzji i związanej z tym na ogół bardzo dużej koncentracji środków, był powodowany również innymi okolicz­nościami szczegółowymi.

BEZPOŚREDNIO I CENTRALNIE

Układy kierowane bezpośrednio i centralnie (np. administracja państwowa wraz z terenowym syste­mem przedstawicielskim, gospodarka uspołeczniona) są strukturami wielocentrowymi i wieloszczeblowy- mi o odmiennym stopniu szczegółowości decyzji na poszczególnych szczeblach oraz o różnym stopniu powiązań poziomych.  W zależności od potrzeb analizy przez poziom jednostkowy można rozumieć poziom jednostki (obywatela) bądź grupy społecznej (np. załogi fabryki), natomiast przez szczebel ogólnospo­łeczny rozumiemy szczebel państwa.Ponadto wyróżniliśmy „szczeble pośrednie” orga­nizacji życia społecznego, które mogą mieć budowę terytorialną bądź pionową (np. branżową) lub też mieszaną (terytorialno-branżową). Szczeble pośred­nie organizacji życia społecznego stanowią systemy przesyłania postulatów oddolnych oraz decyzji cen­tralnego układu kierowniczego. Każdy z tych po­szczególnych szczebli spełnia cechy właściwe organi­zacji (por. pojęcie organizacji), chociaż może się róż­nić realnym zakresem posiadanych zasobów oraz autonomiczności reguł postępowania, niezbędnych dla realizacji celów organizacji.

KIEROWANE UKŁADY

Problemy te rozpatrywane w skali społe­czeństwa posiadają ogromne znaczenie polityczre bądź są właściwie sprawami politycznymi, bowiem decydują o jakości stosunków międzyludzkich i mię- dzygrupowych, sprzyjają lub ograniczają rozwinięcie inicjatywy i energii społecznej.Rozpatrując społeczeństwo socjalistyczne jako ca­łość (system) można wydzielić m. in. następujące u- kłady: polityczny, ekonomiczny, socjalny, kulturo­wy. Struktury hierarchiczne układu politycznego i np. układu ekonomicznego wzajemnie zazębiają się tworząc rozgałęzioną sieć przyporządkowań pionowo- -poziomych. Społeczeństwo socjalistyczne — jeśli użyć określenia W. Lenina („Dzieła”, t. 27) .Układy kierowane bezpośrednio i centralnie są u- kładami dominującymi w naszym życiu społecznym. Dlatego też tym istotniejszą rolę odgrywa układ kie­rowniczy, zaś jego stan — jak trafnie to formułuje J. Szczepański — w znacznej mierze przesądza o mo­żliwościach rozwojowych społeczeństwa. Osią układu kierowniczego społeczeństwa socjalistycznego jest partia marksistowsko-leninowska. Stąd więc od sprawności pełnienia przez nią funkcji siły przewod­niej tak wiele zależy w sposobie życia społeczeństwa.

ZDOLNOŚĆ LUDZKA

Struktury organizacji, a więc kierowania i zarzą­dzania posiadają dwa wymiary: hierarchiczny (piono­wy) i przestrzenny (poziomy), które wyznaczają róż­ne poziomy organizacji życia społecznego. Jeśli struktury organizacyjne są dobrane właściwie, a styl kierowania nosi charakter innowacyjny, czyli nie jest nastawiony obronnie na wszelkie zmiany, ja­kie zachodzą na obszarze działania organizacji i w jej środowisku, wówczas ma miejsce sytuacja mini­malizowania zniekształceń informacji, występujących w strukturach wieloszczeblowych, zaś decyzje po­dejmowane są na ogół prawidłowo. Zdolność ludzka do kierowania pracą innych jest — jak wiadomo — ograniczona powodując tworzenie organizacyjnych szczebli pośrednich. Z kolei jakość działania tych szczebli określa przede wszystkim własna centrala organizacji. Określa ona podział kompetencji (wła­dzy) pomiędzy poszczególnymi szczeblami organiza­cji ustalając — według uczonego węgierskiego J. Kornai („Anti-Eąuilibrium”) — dla każdej z nich: 1) jaką działalność dany szczebel reguluje, 2) jakie za­soby są w jego dyspozycji, 3) jakie są między tymi szczeblami i ich ogniwami zależności podporządko­wania i zwierzchnictwa, 4) jak jest rozdzielona mię­dzy nimi odpowiedzialność w zakresie podejmowania decyzji.

OCENA SYTUACJI

Oce­niając tę sytuację stwierdzimy, iż brak jest niestety spójności praw i obowiązków z regułami mechaniz­mu ekonomicznego, zaś w pracy samego przedsię­biorstwa można dostrzec liczne sytuacje konflikto­we i procesy dezintegrujące kolektyw pracowniczy. Stąd też nie straciła na aktualności reforma funk­cjonowania gospodarki i państwa zapoczątkowana pracą specjalnej komisji partyjno-rządowej powoła­nej po grudniu 1970 r.Struktura organizacji może być prosta lub złożo­na. Przez strukturę tę rozumiemy jej budowę wewnę­trzną, a więc liczbę ogniw podstawowych organizacji i jednostek regulacyjnych, tj. szczebli pośrednich po­między dołowymi ogniwami organizacji a jej ośrod­kiem kierowniczym.Spośród różnych organizacji na wyróżnienie za­sługują organizacje o strukturze jedmocentrowej — wieloszczeblowej (np. centralne urzędy, organizacje społeczne i polityczne) oraz o strukturze wielocen- trowej — wieloszczeblowej, przy czym te ostatnie posiadają kilka ośrodków kierowniczych. Dotyczy to np. organizacji terenowych (np. wojewoda oraz prze­wodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej) oraz gospodarczych.

ISTOTA SPRAWY

Istota spra­wy polega na tym, aby wartości motywacyjne człon­ków bvły zharmonizowane z celami organizacji i re­gułami (normami) osiągania celów organizacji. Tak np. gotowość aktywnego uczestnictwa w umacnianiu i rozkwicie socjalizmu w Polsce Ludowej jest jedną z czołowych motywacji deklarowanych przez ludzi wstępujących w szeregi PZPR.Inny przykład: potrzeba zdobywania oznak spraw­ności i dorównania innym jest jednym z ważnych motywów aktywnego uczestnictwa w pracy ZHP i postępów wychowawczych uzyskiwanych w tej or­ganizacji.Jeszcze inny przykład: w efektywnym działaniu przedsiębiorstwa socjalistycznego niesłychanie^ istot­ną sprawą jest zbieżność lub tożsamość dążeń pra­cowników do wykonywania wydajnej i dobrze opła­canej pracy, od posiadania świadomości, iż jeśli ze­chcą, mogą przy pewnym wysiłku i zdobyciu uzupeł­niających kwalifikacji dobrze zarobić, zdobyć uzna­nie, prestiż wśród kolegów itp. Czasami jednak by­wa tak, że zasady i warunki funkcjonowania przed­siębiorstwa uniemożliwiają zapewnienie spójności dą­żeń jednostkowych z zasadami dobrej roboty, z re­gułami funkcjonowania tegoż przedsiębiorstwa.

NA SZCZEBLU PAŃSTWA

Na szczeblu pań­stwa zbiorem najbardziej ogólnych norm jest kon­stytucja. Państwo reguluje postępowanie obywate­li za pomocą odpowiednich kodeksów: pracy, kar­nego, cywilnego, drogowego itp. Karta dyrektora o- kreśla jego prawa i obowiązki jako kierownika przedsiębiorstwa socjalistycznego, zaś prawa i obo­wiązki załóg ustalają np. umowy zbiorowe, negocjo­wane i podpisywane co jakiś czas przez przedstawi­cieli branżowego związku zawodowego oraz mini­stra danego resortu. Prawa i obowiązki członka par­tii lub członka organizacji młodzieżowej określa na­tomiast statut partii lub statut np. Socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej.Każda organizacja dysponuje określonymi zasoba­mi takimi, jak: ludzkie, materialne, uosabiające po­tencjał społeczno-psychologiczny organizacji. Tymi ostatnimi zasobami będą np. wartości motywacyjne łączące członków określonych organizacji i wyraża­jące ich dążenia w ramach tych organizacji.Każda organizacja różni się porządkiem wartości motywacyjnych lub też szczegółowymi rodzajami wartości, przy jednoczesnym zachowaniu pewnego ogólnego uporządkowania tych wartości.

KAŻDA ORGANIZACJA

Innego rodzaju przykład. Szkoła kształci i wycho­wuje, spełnia więc równocześnie dwa cele społecznie doniosłe. Jak wiadomo, w statucie związków zawo­dowych zapisane jest, iż troszczą się one o rozwój produkcji, reprezentują interesy pracownicze, pro­wadzą działalność socjalną, oświatową i wychowaw­czą. Z kolei organizacje młodzieżowe w Polsce są organizacjami ideowo-politycznymi, ale jednocześnie reprezentują różnorodne interesy tego środowiska (np. interesy socjalne, sprawy wypoczynku i wycho­wania).Każda organizacja posiada zazwyczaj określone symbole więzi. Mogą to być symbole zawodu, mogą to być również symbole wyróżniające członków da­nej organizacji społecznej czy politycznej od człon­ków innych organizacji. Typowym przykładem są symbole przynależności do Związku Harcerstwa Pol­skiego. Natomiast symbolem państwa są — jak wia­domo — godło, barwy sztandaru i hymn.Szczególnie istotną rolę pełnią normy regulujące postępowanie członków organizacji.