SZEROKO POJĘTY SYSTEM

W szeroko pojętym systemie organizacji politycz­nej społeczeństwa ważne miejsce zajmują towarzy­stwa przyjaźni między narodami, a przede wszyst­kim Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, któ­re działa od 1946 r. Odrębny problem stanowi miejsce organizacji spo­łecznych (np. związków wyznaniowych, stowarzy­szeń zawodowych, regionalnych), wchodzących w skład układu kierowanego, tzw. względnie niezależ­nego. Organizacje te w różnych sytuacjach mogą ustosunkować się do takich czy innych ważnych kwe­stii politycznych, nabierając w ten sposób istotnych cech polityczności i stają się jednym z ogniw repre­zentujących interesy polityczne danej grupy społe­cznej. Spełniają one wobec tego doraźne funkcje organizacji politycznej, chociaż ze swego statusu nie są takimi organizacjami. Dla przykładu jesienią 1975 r. Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Eko­nomicznego zorganizował cykl konferencji, na któ­rych dokonano analizy polityki społeczno-gospodar­czej w łatach siedemdziesiątych i zgłoszono szereg postulatów, które zostały przekazane kierownictwu politycznemu kraju. Inny przykład. Jesienią 1976 r. prasa opublikowała oświadczenie episkopatu kościo­ła katolickiego, w kitórym ten wyraził poparcie dla poczynań rządu zabezpieczających ład i porządek w kraju.

KAŻDA WIELKA ORGANIZACJA

Każda wiel­ka organizacja tego rodzaju jak np. związki zawodo­we, Liga Kobiet lub organizacje młodzieżowe (Socja­listyczny Związek Młodzieży Polskiej, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich), reprezentuje interesy ekonomiczne, socjalne i kulturowe, a także politycz­ne swych środowisk. W zależności od konkretnych sy­tuacji interesy polityczne mogą stawać się dominu­jącymi w bogatej gamie interesów reprezentowa­nych przez te organizacje. Do czołowych organizacji środowiskowych w na­szym kraju należy m. in. ZBoWiD. Organizacja ta koncentruje się na sprawach socjalnych wielotysięcz­nej rzeszy kombatantów i więźniów obozów hitle­rowskich. Jednocześnie w odniesieniu do ZBoWiD możemy stwierdzić, iż jest to organizacja o szczegól­nym znaczeniu politycznym z uwagi na jej genezę historyczną, jak: funkcje krzewienia postaw zaanga­żowania patriotycznego, kultywowania tradycji czyn­nej walki społeczeństwa polskiego o wolność i demo­krację, o myślenie kategoriami państwa w świetle doświadczeń naszego społeczeństwa.

ORGANIZACJE PODOBNEGO TYPU

Również partie polityczne są ze swej istoty orga­nizacjami politycznymi. Reprezentują one różne kla­sy i grupy społeczne, stawiając sobie jako cel udział we władzy, współudział w rządzeniu i kierowaniu społeczeństwem. W warunkach rozwiniętego socja­lizmu jedną z podstawowych cech stosunków polity­cznych jest to, że poszczególne organizacje repre­zentujące interesy różnych klas i innych^arun społecznych, dąż ądo udziału we władzy ogólnospo­łecznej, aby’zapewnić ttiożliwie pełne wyrażanie in­teresów grup, które reprezentują oraz mieć istotny wpływ na procesy podejmowania decyzji. Natomiast nie dążą one do obalenia panowania i władzy klasy robotniczej i jej partii. W niektórych krajach socjalistycznych działają or­ganizacje podobnego typu jak nasz Front Jedności Narodu, łączą one reprezentantów partii politycz­nych i bezpartyjnych, przedstawicieli wszystkich grup społecznych, ludzi dorosłych i młodzież oraz ich organizacje. FJN — jako organizacja polityczna — pełni stałe funkcje integrujące cały naród m. in. w okresie wyborów do sejmu, rad narodowych i innych wielkich akcjach ogólnonarodowych.

ZŁOŻONA STRUKTURA ORGANIZACJI

Organizacja ta posiada złożoną struktu­rę, na którą składa się kilka poziomów o różnym wzajemnym stopniu zależności: państwo, system par­tyjny, w którym rolę siły przewodniej pełni partia marksistowsko-leninowska, organizacje polityczne typu Front Jedności Narodu, związki zawodowe, or­ganizacje młodzieżowe i inne organizacje społeczno- -polityczne, organizacje (układy) względnie niezależ­ne o zmiennym współczynniku polityczności. Z powyższego zestawienia wynika, iż system or­ganizacji politycznej społeczeństwa socjalistycznego można rozumieć w wąskim i w szerokim sensie. W pierwszym sensie będą to: państwo, system partyjny społeczeństwa oraz organizacja typu Front Jedności Narodu. Państwo jest z natury swej organizacją po­lityczną obejmującą całe społeczeństwo. Jedynie pań­stwo jest władne w sposób ustalony przez konstytu­cję i inne ustawy przyjęte przez najwyższy organ przedstawicielski (sejm) ustalać prawa i obowiązki jednostek i grup społecznych oraz egzekwować je si­łą przymusu bądź swego autorytetu.

ZBIOROWY POLITYK

Jeżeli pominiemy postawy nie liczące się z realia­mi, to możemy stwierdzić, że polityk, a tym bardziej „zbiorowy polityk”, jak to partię Określał A. Grams- ci, podejmuje interwencję w procesy rozwojowe wówczas, kiedy jest to subiektywnie uznane za ko­nieczne. Dlatego też polityka spełnia również często kreatywną rolę w życiu społecznym. Podjmowanej konieczności dokonuje się zmian w obowiązujących zasadach rozdziału dóbr materialnych i publicznych. Konieczność tę ujawnia­ją stany nastrojów społecznych, opinie i postulaty przekazywane poszczególnym ogniwom centralnego układu kierowniczego za pośrednictwem różnych form wyrażania potrzeb i interesów oddzielnych śro­dowisk i w ogóle ludu pracującego miast i wsi, uży­wając określenia z Konstytucji PRL. Układ polityczny społeczeństwa można ujmować jako całokształt (system) organizacji politycznej spo­łeczeństwa.

SPOSÓB UKŁADU KIEROWNICZEGO

Sposób w jaki układ polityczny i jego wiodące og­niwo —centralny układ kierowniczy kontroluje bieg spraw ekonomicznych społeczeństwa i ingeruje w procesy rozwojowe zależy w istotnej mierze od do­świadczeń i siły wyobraźni polityków, co do skut­ków społecznych podejmowanych przez nich dzia­łań. Zależy on także od uznawanego przez nich po­rządku wartości, w którym mieści się również na­dawanie odpowiedniego znaczenia temu co ogólne i temu co konkretne oraz od poszanowania praw i o- bowiązków poszczególnych ogniw organizacji poli­tycznej społeczeństwa itp. Tak więc działania poli­tyków są wypadkową zarówno ideologicznych orien­tacji polityków, obiektywnych potrzeb i interesów społecznych, obiektywnych uwarunkowań, w któ­rych działają politycy, jak i ich wyobrażeń o tych potrzebach i interesach. Polityka jest zawsze interwencją w procesy roz­wojowe. Czasami mówi się też, że polityka zaczyna się wszędzie tam, gdzie ma miejsce rozdział dóbr materialnych i publicznych (por. rozważania o nie­politycznym i politycznym aspekcie danego proble­mu).

WYNIK REALNYCH POTRZEB

W całości jednak wynika­ły one w dużej mierze z realnych potrzeb społe­czno-gospodarczych kraju. I tak np. 1950—1954 to okres forsownego uprzemysłowienia kraju, 1961— 1964 to lata szczególnej koncentracji gospodarki na rozwoju własnej bazy surowcowej i przemysłu cięż­kiego, 1968—1970 to okres poszukiwania dróg uno­wocześnienia gospodarki. Lata obecne zaś to okres koncentracji środków na wiodących dla całej gospo­darki inwestycjach, dla przykładu Huta „Katowi­ce” (docelowa produkcja 9 min ton) i przezwy­ciężania różnych trudności i dysproporcji spowodo­wanych wysoką dynamiką inwestycji w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych, nieurodzajem w rol­nictwie w ciągu kilku kolejnych lat itp. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym jest fakt, że sposób funkcjonowania układu kierowniczego spo­łeczeństwa był w całym okresie Polski Ludowej w znacznym stopniu podporządkowany potrzebom i za­daniom społeczno-gospodarczym formułowanym przez ten układ w poszczególnych okresach. Oczywi­ście, ekonomika jedynie „w ostatecznym rachunku determinuje politykę” (F. Engels), bowiem układ po­lityczny rządzi się swymi autonomicznymi prawami, ale nie może on nie służyć potrzebom rozwoju eko­nomicznego i zaspokojenia potrzeb materialnych i duchowych społeczeństwa.

W HISTORII POLSKI

W historii XXXV-lecia Polski Ludowej zakres posiadanych zasobów oraz au­tonomiczności norm przypisanych organizacjom ad­ministracyjnym, gospodarczym, politycznym bywał zróżnicowany w poszczególnych okresach. Wahał się on pomiędzy dwoma stanami krańcowymi: od dużej samodzielności w realizacji celów określonych od­górnie do dużej centralizacji szczegółowych decyzji przez centralny układ kierowniczy i szczątkowej sa­modzielności w realizacji zadań.Okresy wysokiego poziomu samodzielności w re­alizacji zadań politycznych i społeczno-gospodarczych przypadają zwłaszcza na lata 1946—1948, 1956—1960 oraz 1971—1974. Natomiast okresy szczególnie wy­sokiej centralizacji w kierowaniu sprawami gospo­darki i społeczeństwa przypadają w szczególności na lata 1950—1954, 1961—1964, 1968—1970 oraz 1975— 1977. Powyższa periodyzacja nosi charakter ogólny i siłą rzeczy bardzo uproszczony, bowiem każdy z wymienionych okresów m. in. centralizacji decyzji i związanej z tym na ogół bardzo dużej koncentracji środków, był powodowany również innymi okolicz­nościami szczegółowymi.

BEZPOŚREDNIO I CENTRALNIE

Układy kierowane bezpośrednio i centralnie (np. administracja państwowa wraz z terenowym syste­mem przedstawicielskim, gospodarka uspołeczniona) są strukturami wielocentrowymi i wieloszczeblowy- mi o odmiennym stopniu szczegółowości decyzji na poszczególnych szczeblach oraz o różnym stopniu powiązań poziomych.  W zależności od potrzeb analizy przez poziom jednostkowy można rozumieć poziom jednostki (obywatela) bądź grupy społecznej (np. załogi fabryki), natomiast przez szczebel ogólnospo­łeczny rozumiemy szczebel państwa.Ponadto wyróżniliśmy „szczeble pośrednie” orga­nizacji życia społecznego, które mogą mieć budowę terytorialną bądź pionową (np. branżową) lub też mieszaną (terytorialno-branżową). Szczeble pośred­nie organizacji życia społecznego stanowią systemy przesyłania postulatów oddolnych oraz decyzji cen­tralnego układu kierowniczego. Każdy z tych po­szczególnych szczebli spełnia cechy właściwe organi­zacji (por. pojęcie organizacji), chociaż może się róż­nić realnym zakresem posiadanych zasobów oraz autonomiczności reguł postępowania, niezbędnych dla realizacji celów organizacji.

KIEROWANE UKŁADY

Problemy te rozpatrywane w skali społe­czeństwa posiadają ogromne znaczenie polityczre bądź są właściwie sprawami politycznymi, bowiem decydują o jakości stosunków międzyludzkich i mię- dzygrupowych, sprzyjają lub ograniczają rozwinięcie inicjatywy i energii społecznej.Rozpatrując społeczeństwo socjalistyczne jako ca­łość (system) można wydzielić m. in. następujące u- kłady: polityczny, ekonomiczny, socjalny, kulturo­wy. Struktury hierarchiczne układu politycznego i np. układu ekonomicznego wzajemnie zazębiają się tworząc rozgałęzioną sieć przyporządkowań pionowo- -poziomych. Społeczeństwo socjalistyczne — jeśli użyć określenia W. Lenina („Dzieła”, t. 27) .Układy kierowane bezpośrednio i centralnie są u- kładami dominującymi w naszym życiu społecznym. Dlatego też tym istotniejszą rolę odgrywa układ kie­rowniczy, zaś jego stan — jak trafnie to formułuje J. Szczepański — w znacznej mierze przesądza o mo­żliwościach rozwojowych społeczeństwa. Osią układu kierowniczego społeczeństwa socjalistycznego jest partia marksistowsko-leninowska. Stąd więc od sprawności pełnienia przez nią funkcji siły przewod­niej tak wiele zależy w sposobie życia społeczeństwa.