W SENSIE POLITYCZNYM

Natomiast w sensie politycznym — będąc formą ładu społecznego i sprawowania władzy — rozwinię­ta demokracja socjalistyczna oznacza — jak pisałWerblan („Lenin czytany wciąż od nowa”, „Mie­sięcznik Literacki” nr 1/1970) — zapewnienie lu­dziom pracy szerokiego uczestnictwa pośredniego i bezpośredniego w kierowaniu sprawami społeczny­mi. Jest ono realizowane poprzez możliwość wszech­stronnej analizy sytuacji i wymiany opinii w podej­mowaniu ważnych decyzji społeczno-politycznych oraz przy wybieraniu organów zarządzających spra­wami publicznymi. Każde współczesne państwo jest instytucją nadbu­dowy oraz instytucją ekonomiczną. Państwo w cha­rakterze instytucji nadbudowy występuje od zara­nia swego istnienia. Współczesne państwo występuje także w różnym zakresie jako instytucja ekonomicz­na. W państwach kapitalistycznych Europy Zachod­niej np. za pośrednictwem budżetu państwowego dzielone jest wtórnie około 40—50 proc. wytwo­rzonego dochodu narodowego.

POTRZEBA ROZWIJANIA

W warunkach naszego kraju istnieje potrze­ba rozwijania różnorodnych form samorządu społecz­nego zarówno na szczeblu lokalnym, nie mamy bo­wiem szerszych tradycji w tym względzie, jak i na szczeblu ogólnospołecznym. Równocześnie bodaj je­szcze chyba ważniejszą sprawą jest umacnianie pań­stwowości, krzewienie myślenia kategoriami, kate­goriami państwa, doskonalenie działalności admini­stracji państwowej, podstawowego organizatora pro­cesów realizacyjnych celów, które społeczeństwo na­sze podejmuje na drodze dalszego postępu społecz­no-ekonomicznego i politycznego. Rozbudowana samorządność społeczna stanowi istotę rozwiniętej demokracji socjalistycznej, która będąc formą ładu społecznego i sprawowania władzy jest podporządkowana strategicznym interesom kla­sy robotniczej jako klasy panującej politycznie. Po­siada ona aspekt społeczno-ekonomiczny i politycz­ny.

SKUTECZNA KONTROLA

W rezultacie jako organizacja społeczeństwa pań­stwo socjalistyczne łączy w sobie cechy przemijają­ce — na pewnym etapie (np. przymus fizyczny) oraz cechy trwałe, dodatnie, a więc pożądane także w przyszłym społeczeństwie komunistycznym — twier­dzi A. Łopatka. Do nich należy: realizacja określo­nych potrzeb ogólnospołecznych, dbałość o interesy ogółu, niezbędna centralizacja, organizowanie pro­dukcji społecznej, zabezpieczenie elementarnego po­rządku społecznego, obrona społeczeństwa wobec czynników zewnętrznych itp. Zakłada to — pisze A. Łopatka — postępującą rozbudowę form kontroli ludności nad działalnością organów władzy i zarzą­dzania, w tym również poprzez wybieralność pra­cowników kierowniczych organów państwowych i organizacji społecznych.Skuteczna kontrola ludności nad działalnością or­ganów władzy i zarządzania stanowi istotę samo­rządności społecznej w formacji komunistycznej, w tym także w socjalizmie, będącym niższą fazą tej formacji.

DWIE PODSTAWOWE FUNKCJE

Państwo zawsze pełniło dwie podstawowe funk­cje: zewnętrzną i wewnętrzną. W swej funkcji ze­wnętrznej państwo organizowało m. in. społeczeń­stwo do obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, do podboju innych społeczności, do tworzenia sojuszy obronnych z innymi państwami. Natomiast w swej funkcji wewnętrznej państwo występowało wobec swego społeczeństwa jako aparat organizujący w drodze przymusu świadczenia na rzecz całego spo­łeczeństwa oraz wymuszający posłuch i poszanowa­nie wobec własności prywatnej i jej posiadaczy. Dla­tego po zwycięskiej Wielkiej Socjalistycznej Rewo­lucji Październikowej, która zlikwidowała własność prywatną środków produkcji oraz obaliła panowanie ekonomiczne i polityczne klas eksploatatorskich, W- Lenin (por. „Dzieła”, t. 25) mógł stwierdzić, iż nowo powstałe państwo ludu pracującego jest „pół- państwem” lub „nie państwem we właściwym tego słowa znaczeniu”, jak to ukształtowała je dotychcza­sowa historia ludzkości.

PAŃSTWO JAKO ORGANIZACJA GLOBALNA

Państwo jest organizacją społeczeństwa, jak to uj­mował K. Marks, a jednocześnie jest aparatem przy­musu. Jako organizacja państwo obejmuje całość społeczeństwa i w tym sensie jest to organizacja glo­balna. Tylko państwo stanowi dyrektywy i normy obowiązujące wszystkich bez wyjątku członków spo­łeczeństwa. Dlatego też państwo A. Łopatka nazywa „przymusową organizacją polityczną, organizującą całe społeczeństwo”. Państwo jako instytucja organizująca całe społe­czeństwo istniało już — jak wiadomo — kilka tysię­cy lat przed erą nowożytną. Wyrosło ono na gruncie organizacji wspólnot pierwotnych, jako produkt ich rozpadu, aby chronić wówczas powstałą własność prywatną środków produkcji i panowanie ekonomicz­ne ich właścicieli. Panowanie ekonomiczne zdaniem W. Wesołowskiego (por. „Klasy, warstwy i władza”) oznaczało i oznacza nadal, że właściciele środków produkcji — kontrolują środki i proces pracy oraz sam podział produktu pracy.

KSZTAŁTOWANIE POLITYKI PAŃSTWA

  1. Organi­zacje te uczestniczą w kształtowaniu polityki państwa, często także biorą aktywny udział w kampaniach wyjaśniających współczesne pro­blemy rozwoju kraju i uzasadniających aktual­ną politykę partii i rządu. Z tej racji wiele tych organizacji określa się mianem organizacji spo­łeczno-politycznych. W praktyce życia politycz­nego głównie centrale tych organizacji wystę­pują jako ogniwa systemu organizacji politycz­nej społeczeństwa.System organizacji politycznej społeczeństwa odgrywa doniosłą rolę w wyjaśnianiu i uzasad­nianiu podjętej polityki; jest to jedna z jego podstawowych funkcji. Zadaniem tego systemu jest tworzenie niezbędnych warunków dla sze­rokiej edukacji politycznej i ekonomicznej spo­łeczeństwa, dla rozwoju kultury politycznej społeczeństwa i kształtowania zaangażowanych postaw społecznych i patriotycznych, postaw po­litycznych. W warunkach ustroju socjalistycznego większość spraw zasadniczych dla tego społeczeństwa rozstrzy­ga się w ogólny sposób na szczeblu centralnym — przez układ kierowniczy społeczeństwa.

OŚRODEK KOORDYNACYJNY

Występuje ona jako ośrodek koordynacyjny ze względu na pew­nego rodzaju interes, którego rozwiązanie wymaga skojarzenia potrzeb ogólnych reprezentowanych przez centralną administrację gospodarczą z potrzebami i możliwościami danego regionu. Przykład ten można odnieść także do problemów kultury, sportu i wypo­czynku, ochrony środowiska naturalnego itp. Jednym słowem do sytuacji, w której interesy reprezento­wane przez różne szczeble zarządzania mogą być roz­bieżne. Instancja partyjna jest nader często ogni­wem inicjującym rozwiązanie takiego czy innego problemu, który wymaga wykorzystania zasobów różnych organizacji.W społeczeństwie socjalistycznym istnieje i działa wiele organizacji społecznych, jak np. związki zawodowe, organizacje młodzieżowe, różnorodne stowarzyszenia, które reprezentują interesy socjalne, potrzeby wychowawcze i in. Tylko w części swej działalności odnoszą się one do spraw ogólnospołecznych i z tej racji pełnią określoną rolę polityczną, a więc w istocie ma­ją zmienny współczynnik polityczności.

SZCZEGÓLNIE ISTOTNA FUNKCJA

  1. Szczególnie istotną funkcją układu kierowni­czego społeczeństwa i jego ogniw (m. in. tere­nowych) jest działalność koordynacyjna.Możemy wyróżnić dwa poziomy tej koordynacji: polityczną a administracyjną. Przez polityczną rozu­miemy koordynację różnorodnych interesów i dą­żeń w skali regionu lub kraju, a także koordynację w sytuacji, kiedy interesy te reprezentują: admini­stracja, związki zawodowe i inne organizacje. Wów­czas to rozstrzygnięcie powstałych kontrowersji nosi charakter polityczny i dokonuje się za pośrednictwem instancji partyjnej (tak jest często np. w przedsię­biorstwie czy na szczeblu regionu). Natomiast ko­ordynacją organizacyjną nazwiemy działania koordy­nacyjne podejmowane przez administrację (np. tere­nową) na mocy przysługujących jej uprawnień. Tak więc w sytuacji rozbieżności interesów róż­nych ogniw układów kierowanych i słabości rzeczy­wistych, a więc nie tylko formalnych uprawnień ko­ordynacyjnych ze strony aparatu państwa, rolę ko­ordynatora spełnia instancja partyjna.

REGUŁA DZIAŁANIA

  1. Regułą działania układu kierowniczego jest centralizm demokratyczny. W ujęciu ogólnym zasada centralizmu demokratycznego przewidu­je dyskusję przed podjęciem decyzji, zasięga­nie opinii różnych ludzi i środowisk, aby przy­gotowywana decyzja była możliwie trafna, u­względnia dyscyplinę w realizacji podjętej de­cyzji, podporządkowanie ogniw niższego szcze­bla ogniwom szczebla wyższego, samodzielność w realizacji zadań itp. Reguła ta w sytuacjach szczególnych — trudnych — jest interpretowa­na także jako konieczność ograniczenia samo­dzielności dołowych ogniw w realizacji central­nie ustalonych zadań, zaś stosowana w czasach nie odznaczających się szczególnymi napięciami i potrzebami społecznymi może prowadzić do wynaturzeń biurokratycznych.Rządzenie, kierowanie społeczeństwem, jako cecha konstytutywna organizacji politycznych, oznacza: ujawnianie potrzeb i interesów spo­łecznych, wybór celów stanowiących zharmoni­zowanie preferencji grupowych i ogólnospołecz­nych, a także wybór podstawowych sposobów realizacji tych celów z wykorzystaniem czynni­ka władzy (norm statutowych w odniesieniu do członków partii oraz norm państwowych).

UKŁAD KIEROWNICZY

Może zrodzić się pytanie, jaka jest relacja pomię­dzy typologią J. Szczepańskiego, wyróżniającą układ kierowniczy społeczeństwa i układy kierowane, a or­ganizacją polityczną społeczeństwa. Spróbujmy krót­ko odpowiedzieć na to pytanie.Układ kierowniczy społeczeństwa stanowi je­go system organizacji politycznej w ścisłym, wąskim znaczeniu, przez który rozumiemy pań­stwo, partie polityczne oraz organizacje o cha­rakterze ogólnonarodowym, jak np. FJN.Organizacje te mają budowę hierarchiczną, wieloszczeblową, opartą na kryterium podziału administracyjnego państwa, Obejmując zarazem swym zasięgiem oddziaływania wszystkie śro­dowiska danego obszaru lub regionu. Ma to istotne znaczenie dla kontroli przebiegu różno­rodnych procesów społeczno-gospodarczych i politycznych, niezależnie od tego w systemie jakich organizacji — znajdujących się na da­nym terenie — procesy te przebiegają.W które wyrażają i sumują postulaty płynące z różnych poziomów organizacji życia społecznego.