NIEZBĘDNE PRZYPADKI

W niezbędnych przypadkach wspomnia­nym dyrektywom i normom organizacje te — za po­średnictwem odpowiednich organów państwa — na­dają formę normy prawnej i wówczas staje się ona obowiązująca wobec poszczególnych organizacji, grup i jednostek.W organizacjach politycznych, ale pozapaństwo­wych (partie polityczne, organizacje społeczno-poli­tyczne), ośrodki kierownicze wypracowują dyrekty­wy i normy polityczne i ideologiczne obowiązujące członków tych organizacji. Wyrażają one uświado­mione interesy grup społecznych, które organizacje te reprezentują. Stosownie do zmieniających się wa­runków społecznych, okresowo wspomniane dyrek­tywy oraz normy są rewidowane i aktualizowane. Za pośrednictwem rozbudowanych mechanizmów ko­ordynacji poczynań organizacji politycznych (poza­państwowych) oraz państwowych dokonuje się ste­rowanie procesami społecznymi.

WŁADZA PUBLICZNA

Z rozważań Engelsa wynika, że władza publiczna również i władza polityczna — powstawała i roz­wijała się we wspólnotach pierwotnych jako władza spełniająca cztery funkcje społeczne: dyrektywno- -normatywną, organizacyjno-techniczną (techniki społeczne), produkcyjną, ochrony przed zagrożeniem zewnętrznym (por. A. Bodnar „Ekonomika i polity­ka”).Analizując funkcje władzy państwowej w społe­czeństwie socjalistycznym stwierdzimy wiele analo­gii do teoretycznych spostrzeżeń Engelsa powsta­łych na gruncie badań nad zamierzchłymi społeczno­ściami formacji wspólnoty pierwotnej, której cechą strukturalną — podobnie jak w socjalizmie — było niewystępowanie antagonistycznych układów spo­łecznych.Spośród wymienionych czterech funkcji społecz­nych władzy politycznej krótkiego omówienia wyma­gają naszym zdaniem dwie funkcje: dyrektywno–normatywina oraz organizacyjno-techniczna. Dyrek- tywno-normatywna funkcja społeczna władzy poli­tycznej oznacza, iż organizacje wielkich grup społe­cznych, jak np. partie polityczne społeczeństwa so­cjalistycznego, dokonują wyboru celów rozwoju spo­łeczno-gospodarczego i politycznego, nadają im kształt dyrektyw i norm politycznych oraz ideolo­gicznych.

OPARCIE ZAŁOŻENIA

Założenie to opie­ra się na zasadzie współuczestnictwa. Zasada ta oznacza, iż każdy ma prawo do ujawniania swych możliwości i aspiracji bycia społecznie użytecznym, zaś społeczeństwo jest obowiązane stwarzać niezbęd­ne dla tego celu warunki poprzez system organiza­cji. Warto przypomnieć rozważania F. Engelsa na te­mat pochodzenia władzy publicznej (również polity­cznej) podjęte przez niego w „Anty-Duhringu”. En­gels analizując rozwój wspólnoty pierwotnej zau­waża, że we wspólnocie tej istniały urzędy (np. nad­zór nad systemami nawadniania pól, rozstrzyganie sporów, karanie wybryków itp.) Urzędy te były po­wierzane jednostkom, jakkolwiek pod nadzorem ogó­łu. Były one wyposażone w pełne atrybuty władzy i stanowiły zaczątek władzy państwowej, która roz­winęła się również na skutek konieczności strzeżenia wspólnych i odpierania sprzecznych interesów po­między wspólnotami. Zamykając te rozważania En­gels pisał: „Idzie tu tylko o stwierdzenie, że u podło­ża władzy politycznej leżała wszędzie jakaś społecz­na funkcja urzędowa, a władza polityczna tylko wte­dy była trwała, gdy tą swoją urzędową funkcję peł­niła”.

SPRAWOWANIE WŁADZY

Sprawowanie władzy łączy się z koniecznością sto­sowania pewnego rodzaju przymusu wobec jedno­stek, które mają inne od reprezentowanego przez ośrodek kierowniczy poczucie zharmonizowania gru­py pod względem interesów. Aby podporządkowanie się poleceniom ośrodka kierowniczego nosiło charak­ter świadomy, było przejawem samodyscypliny, roz­wijany jest również system edukacji politycznej i e- konomicznej za pośrednictwem instytucji państwo­wych (np. szkoła) oraz organizacji społeczno-politycz­nych. Notabene występuje tutaj również działanie zwrotne. Wysoki poziom wiedzy i świadomości poli­tycznej obywateli jest podstawą ich krytyczno-kon- struktywnego stosunku do otaczającej ich rzeczywi­stości oraz do poczynań ośrodków kierowniczych. Jest to jedna z potężnych dźwigni postępu społecz­nego w socjalizmie i rozwoju demokracji socjalisty­cznej.Jednym z założeń rozwiniętej demokracji socjali­stycznej jest krytyczno-konstruktywny stosunek członków społeczeństwa do swych warunków pracy i bytu, a więc również do systemu swych organiza­cji i ich ośrodków kierowniczych.

KTO MA WŁADZĘ?

Władzę ma ten (jednostka lub grupa kierownicza) kto decyduje o  zachowaniu członków grupy — pisze S. Ehrlich (por. „Wstęp do nauki o państwie i prawie”), który określa powinne zachowanie się. Stosunek władzy zachodzi wówczas — wyjaśnia K. Opałek („Przed­miot nauk politycznych” w: „Podstawy nauk poli­tycznych”) — gdy ośrodek kierowniczy jest zdolny zapewnić posłuch w szerokiej społecznie skali dla swych poleceń. Treścią tych poleceń są określone działania (zachowania) zalecane członkom organiza­cji.Posłuch wobec poleceń ośrodka kierowniczego, władcze określenie powinnego zachowania się jedno­stek i grup społecznych uzyskiwane są za pomocą przymusu lub autorytetu. „Przymus ma charakter posiłkowy — stwierdza S. Ehrlich — a regułą jest dobrowolne przyjmowanie decyzji. O władzy, której decyzje są chętnie przyjmowane i są uznawane jako własne, mówimy, że ma autorytet czyli posłuch”. Posłuch może wynikać z samodyscypliny, z autoprzy- musu, ze świadomego podporządkowania się mniej­szości woli większości.

WŁADZA POLITYCZNA I EKONOMICZNA

Źródło tej władzy pochodzi z pełnomoc­nictw jakie społeczeństwo nakłada na ludzi wykonu­jących usługi kierownicze. Społeczeństwo może rów­nież za pośrednictwem swych przedstawicieli lub też w niektórych sytuacjach bezpośrednio cofnąć udzie­lone pełnomocnictwa władcze. Służą temu instytucje kontroli społecznej, również prasa i inne środki ma­sowego przekazu, system przedstawicielski (rady na­rodowe, sejm) itp. Obowiązek kontroli jakości usług kierowniczych spoczywa na partii marksistowsko-le­ninowskiej, będącej przewodnią siłą polityczną spo­łeczeństwa socjalistycznego.Powiedzieliśmy wyżej, że stosunek władzy zacho­dzi ze względu na coś. W sferze polityki stosunek ten zachodzi ze względu ma interesy wielkich grup społecznych reprezentowane przez ich organizacje. Stosunek władzy występuje względem kogoś, a więc względem jednostek i grup społecznych.

SYSTEM ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA

System organizacji i zarządzania gospodarką so­cjalistyczną ulega zmianom pod wpływem rozwoju ekonomicznego, komplikowania isię więzi techniczno- -produkcyjnych w gospodarce, rozbudowy powiązań gospodarczych z zagranicą dtp. Proces tworzenia się tego systemu dla warunków gospodarki przemysło­wo dojrzałej nie został jeszcze zakończony w naszym kraju. Istnieje również określony wzajemny związek pomiędzy wykształcaniem się systemu organizacji i zarządzania wysoko rozwiniętą gospodarką socjali­styczną a kształtowaniem się demokracji socjalisty­cznej. Są to doniosłe problemy społeczne i politycz­ne, które będą rozwiązywane w miarę kształtowania się dojrzałego społeczeństwa socjalistycznego w na­szym kraju.Władza jest stosunkiem społecznym, który wystę­puje ze względu na coś i względem kogoś. Nas in­teresuje zjawisko władzy w organizacji, którą W. Kieżuń (por. „Autonomizacja jednostek organizacyj­nych”) określa mianem władzy organizacyjnej, jako dominującego rodzaju władzy występującego w so­cjalizmie.

GOSPODARKA I JEJ ROZWÓJ

Gospodarka i jej rozwój tworzą bazę materialną postępu społecznego. Postęp ten również w socjaliz­mie jest nie do pomyślenia bez nieustannego rozwo­ju produkcji, nauki i techniki. Człowiek znaczną część swego życia spędza w pracy występując w ro­li szeroko rozumianego wytwórcy dóbr materialnych i wszelkiego rodzaju usług (również oświatowych, kierowniczych itp.), niezbędnych dla wszechstronne­go rozwoju społeczeństwa. Dlatego tak szczególnie ważna jest rola państwa jako generalnego zarządcy własności ogólnospołecznej i w ogóle organizatora ca­łości procesu reprodukcji społecznej. W związku z powyższym i w oparciu o doświad­czenia historyczne socjalizmu można stwierdzić, że system organizacji i zarządzania gospodarką socjali­styczną wywiera doniosły wpływ na całokształt wa­runków społecznych, w których człowiek pracuje, a szczególnie na: postawy ludzi uczestniczących w pro­cesie kierowania, jakościowy poziom więzi społecz­nych (na kształt systemu motywacji i bodźców, na spójność norm społecznych dtp.) i stosunki klasowo- -warstwowe i grupowe.

PAŃSTWO SOCJALISTYCZNE

Państwo socjalistyczne — będąc generalnym za­rządcą własności ogólnospołecznej — prowadzi poli­tykę ekonomiczną, czyli za pomocą swych organów podejmuje wciąż nowe decyzje i działania zapewnia­jące nieprzerwany wzrost gospodarczy oraz pomna­żanie majątku narodowego. Dla przygotowania swych decyzji państwo dysponuje dużym aparatem piano-wania i zarządzania. Polityka ekonomiczna państwa jest realizowana za pośrednictwem nakazów admini­stracyjnych oraz instrumentów ekonomicznych od­działywania pośredniego (np. cena, zysk, kredyt) na organizacje gospodarcze. Natomiast za pomocą poli­tyki socjalnej (społecznej) państwo socjalistyczne tak rozdysponowuje wytworzone dobra, aby zagwaran­tować systematyczny wzrost stopy życiowej ludno­ści oraz nieprzerwanie ulepszać warunki pracy i by­tu społeczeństwa. Państwo socjalistyczne obowiąza­ne jest prowadzić za pośrednictwem swych różnorod­nych ^ organów i instytucji publicznych stałą dzia­łalność oświatowo-wychowawczą wśród wszystkich grup społeczeństwa stosownie do ideałów d wymo­gów społeczeństwa socjalistycznego.

DWOISTOŚĆ ROLI PAŃSTWA

Dopiero jednak w so­cjalizmie funkcja państwa, jako instytucji ekono­micznej, ulega pełnemu rozwinięciu w oparciu o u- społecznieńie podstawowych środków produkcji i w związku z tym jest jakościowo odmienna od roli in­stytucji ekonomicznej, którą spełnia współczesne państwo kapitalistyczne. W socjalizmie państwo jest bowiem generalnym zarządcą własności ogólnospo­łecznej.Dwoistość roli państwa socjalistycznego jako in­stytucji politycznej a zarazem ekonomicznej przeja­wia się w autonomicznym występowaniu obu stron działalności państwa. Bywają jednak okresy, kiedy ujawnia się silna tendencja do zacierania granic tej autonomiczności. Zależy to m. in. od stanu rozwoju ekonomicznego społeczeństwa, metod kierowania po­litycznego życiem społecznym. Obok tych dwóch wyżej wymienionych funkcji wyróżnia się także inne funkcje państwa socjalisty­cznego, obok funkcji ekonomicznej, socjalną oraz oświatowo-wychowawczą.