WŁADZA POLITYCZNA I EKONOMICZNA

Źródło tej władzy pochodzi z pełnomoc­nictw jakie społeczeństwo nakłada na ludzi wykonu­jących usługi kierownicze. Społeczeństwo może rów­nież za pośrednictwem swych przedstawicieli lub też w niektórych sytuacjach bezpośrednio cofnąć udzie­lone pełnomocnictwa władcze. Służą temu instytucje kontroli społecznej, również prasa i inne środki ma­sowego przekazu, system przedstawicielski (rady na­rodowe, sejm) itp. Obowiązek kontroli jakości usług kierowniczych spoczywa na partii marksistowsko-le­ninowskiej, będącej przewodnią siłą polityczną spo­łeczeństwa socjalistycznego.Powiedzieliśmy wyżej, że stosunek władzy zacho­dzi ze względu na coś. W sferze polityki stosunek ten zachodzi ze względu ma interesy wielkich grup społecznych reprezentowane przez ich organizacje. Stosunek władzy występuje względem kogoś, a więc względem jednostek i grup społecznych.

SYSTEM ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA

System organizacji i zarządzania gospodarką so­cjalistyczną ulega zmianom pod wpływem rozwoju ekonomicznego, komplikowania isię więzi techniczno- -produkcyjnych w gospodarce, rozbudowy powiązań gospodarczych z zagranicą dtp. Proces tworzenia się tego systemu dla warunków gospodarki przemysło­wo dojrzałej nie został jeszcze zakończony w naszym kraju. Istnieje również określony wzajemny związek pomiędzy wykształcaniem się systemu organizacji i zarządzania wysoko rozwiniętą gospodarką socjali­styczną a kształtowaniem się demokracji socjalisty­cznej. Są to doniosłe problemy społeczne i politycz­ne, które będą rozwiązywane w miarę kształtowania się dojrzałego społeczeństwa socjalistycznego w na­szym kraju.Władza jest stosunkiem społecznym, który wystę­puje ze względu na coś i względem kogoś. Nas in­teresuje zjawisko władzy w organizacji, którą W. Kieżuń (por. „Autonomizacja jednostek organizacyj­nych”) określa mianem władzy organizacyjnej, jako dominującego rodzaju władzy występującego w so­cjalizmie.

GOSPODARKA I JEJ ROZWÓJ

Gospodarka i jej rozwój tworzą bazę materialną postępu społecznego. Postęp ten również w socjaliz­mie jest nie do pomyślenia bez nieustannego rozwo­ju produkcji, nauki i techniki. Człowiek znaczną część swego życia spędza w pracy występując w ro­li szeroko rozumianego wytwórcy dóbr materialnych i wszelkiego rodzaju usług (również oświatowych, kierowniczych itp.), niezbędnych dla wszechstronne­go rozwoju społeczeństwa. Dlatego tak szczególnie ważna jest rola państwa jako generalnego zarządcy własności ogólnospołecznej i w ogóle organizatora ca­łości procesu reprodukcji społecznej. W związku z powyższym i w oparciu o doświad­czenia historyczne socjalizmu można stwierdzić, że system organizacji i zarządzania gospodarką socjali­styczną wywiera doniosły wpływ na całokształt wa­runków społecznych, w których człowiek pracuje, a szczególnie na: postawy ludzi uczestniczących w pro­cesie kierowania, jakościowy poziom więzi społecz­nych (na kształt systemu motywacji i bodźców, na spójność norm społecznych dtp.) i stosunki klasowo- -warstwowe i grupowe.

PAŃSTWO SOCJALISTYCZNE

Państwo socjalistyczne — będąc generalnym za­rządcą własności ogólnospołecznej — prowadzi poli­tykę ekonomiczną, czyli za pomocą swych organów podejmuje wciąż nowe decyzje i działania zapewnia­jące nieprzerwany wzrost gospodarczy oraz pomna­żanie majątku narodowego. Dla przygotowania swych decyzji państwo dysponuje dużym aparatem piano-wania i zarządzania. Polityka ekonomiczna państwa jest realizowana za pośrednictwem nakazów admini­stracyjnych oraz instrumentów ekonomicznych od­działywania pośredniego (np. cena, zysk, kredyt) na organizacje gospodarcze. Natomiast za pomocą poli­tyki socjalnej (społecznej) państwo socjalistyczne tak rozdysponowuje wytworzone dobra, aby zagwaran­tować systematyczny wzrost stopy życiowej ludno­ści oraz nieprzerwanie ulepszać warunki pracy i by­tu społeczeństwa. Państwo socjalistyczne obowiąza­ne jest prowadzić za pośrednictwem swych różnorod­nych ^ organów i instytucji publicznych stałą dzia­łalność oświatowo-wychowawczą wśród wszystkich grup społeczeństwa stosownie do ideałów d wymo­gów społeczeństwa socjalistycznego.

DWOISTOŚĆ ROLI PAŃSTWA

Dopiero jednak w so­cjalizmie funkcja państwa, jako instytucji ekono­micznej, ulega pełnemu rozwinięciu w oparciu o u- społecznieńie podstawowych środków produkcji i w związku z tym jest jakościowo odmienna od roli in­stytucji ekonomicznej, którą spełnia współczesne państwo kapitalistyczne. W socjalizmie państwo jest bowiem generalnym zarządcą własności ogólnospo­łecznej.Dwoistość roli państwa socjalistycznego jako in­stytucji politycznej a zarazem ekonomicznej przeja­wia się w autonomicznym występowaniu obu stron działalności państwa. Bywają jednak okresy, kiedy ujawnia się silna tendencja do zacierania granic tej autonomiczności. Zależy to m. in. od stanu rozwoju ekonomicznego społeczeństwa, metod kierowania po­litycznego życiem społecznym. Obok tych dwóch wyżej wymienionych funkcji wyróżnia się także inne funkcje państwa socjalisty­cznego, obok funkcji ekonomicznej, socjalną oraz oświatowo-wychowawczą.

W SENSIE POLITYCZNYM

Natomiast w sensie politycznym — będąc formą ładu społecznego i sprawowania władzy — rozwinię­ta demokracja socjalistyczna oznacza — jak pisałWerblan („Lenin czytany wciąż od nowa”, „Mie­sięcznik Literacki” nr 1/1970) — zapewnienie lu­dziom pracy szerokiego uczestnictwa pośredniego i bezpośredniego w kierowaniu sprawami społeczny­mi. Jest ono realizowane poprzez możliwość wszech­stronnej analizy sytuacji i wymiany opinii w podej­mowaniu ważnych decyzji społeczno-politycznych oraz przy wybieraniu organów zarządzających spra­wami publicznymi. Każde współczesne państwo jest instytucją nadbu­dowy oraz instytucją ekonomiczną. Państwo w cha­rakterze instytucji nadbudowy występuje od zara­nia swego istnienia. Współczesne państwo występuje także w różnym zakresie jako instytucja ekonomicz­na. W państwach kapitalistycznych Europy Zachod­niej np. za pośrednictwem budżetu państwowego dzielone jest wtórnie około 40—50 proc. wytwo­rzonego dochodu narodowego.

POTRZEBA ROZWIJANIA

W warunkach naszego kraju istnieje potrze­ba rozwijania różnorodnych form samorządu społecz­nego zarówno na szczeblu lokalnym, nie mamy bo­wiem szerszych tradycji w tym względzie, jak i na szczeblu ogólnospołecznym. Równocześnie bodaj je­szcze chyba ważniejszą sprawą jest umacnianie pań­stwowości, krzewienie myślenia kategoriami, kate­goriami państwa, doskonalenie działalności admini­stracji państwowej, podstawowego organizatora pro­cesów realizacyjnych celów, które społeczeństwo na­sze podejmuje na drodze dalszego postępu społecz­no-ekonomicznego i politycznego. Rozbudowana samorządność społeczna stanowi istotę rozwiniętej demokracji socjalistycznej, która będąc formą ładu społecznego i sprawowania władzy jest podporządkowana strategicznym interesom kla­sy robotniczej jako klasy panującej politycznie. Po­siada ona aspekt społeczno-ekonomiczny i politycz­ny.

SKUTECZNA KONTROLA

W rezultacie jako organizacja społeczeństwa pań­stwo socjalistyczne łączy w sobie cechy przemijają­ce — na pewnym etapie (np. przymus fizyczny) oraz cechy trwałe, dodatnie, a więc pożądane także w przyszłym społeczeństwie komunistycznym — twier­dzi A. Łopatka. Do nich należy: realizacja określo­nych potrzeb ogólnospołecznych, dbałość o interesy ogółu, niezbędna centralizacja, organizowanie pro­dukcji społecznej, zabezpieczenie elementarnego po­rządku społecznego, obrona społeczeństwa wobec czynników zewnętrznych itp. Zakłada to — pisze A. Łopatka — postępującą rozbudowę form kontroli ludności nad działalnością organów władzy i zarzą­dzania, w tym również poprzez wybieralność pra­cowników kierowniczych organów państwowych i organizacji społecznych.Skuteczna kontrola ludności nad działalnością or­ganów władzy i zarządzania stanowi istotę samo­rządności społecznej w formacji komunistycznej, w tym także w socjalizmie, będącym niższą fazą tej formacji.

DWIE PODSTAWOWE FUNKCJE

Państwo zawsze pełniło dwie podstawowe funk­cje: zewnętrzną i wewnętrzną. W swej funkcji ze­wnętrznej państwo organizowało m. in. społeczeń­stwo do obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, do podboju innych społeczności, do tworzenia sojuszy obronnych z innymi państwami. Natomiast w swej funkcji wewnętrznej państwo występowało wobec swego społeczeństwa jako aparat organizujący w drodze przymusu świadczenia na rzecz całego spo­łeczeństwa oraz wymuszający posłuch i poszanowa­nie wobec własności prywatnej i jej posiadaczy. Dla­tego po zwycięskiej Wielkiej Socjalistycznej Rewo­lucji Październikowej, która zlikwidowała własność prywatną środków produkcji oraz obaliła panowanie ekonomiczne i polityczne klas eksploatatorskich, W- Lenin (por. „Dzieła”, t. 25) mógł stwierdzić, iż nowo powstałe państwo ludu pracującego jest „pół- państwem” lub „nie państwem we właściwym tego słowa znaczeniu”, jak to ukształtowała je dotychcza­sowa historia ludzkości.

PAŃSTWO JAKO ORGANIZACJA GLOBALNA

Państwo jest organizacją społeczeństwa, jak to uj­mował K. Marks, a jednocześnie jest aparatem przy­musu. Jako organizacja państwo obejmuje całość społeczeństwa i w tym sensie jest to organizacja glo­balna. Tylko państwo stanowi dyrektywy i normy obowiązujące wszystkich bez wyjątku członków spo­łeczeństwa. Dlatego też państwo A. Łopatka nazywa „przymusową organizacją polityczną, organizującą całe społeczeństwo”. Państwo jako instytucja organizująca całe społe­czeństwo istniało już — jak wiadomo — kilka tysię­cy lat przed erą nowożytną. Wyrosło ono na gruncie organizacji wspólnot pierwotnych, jako produkt ich rozpadu, aby chronić wówczas powstałą własność prywatną środków produkcji i panowanie ekonomicz­ne ich właścicieli. Panowanie ekonomiczne zdaniem W. Wesołowskiego (por. „Klasy, warstwy i władza”) oznaczało i oznacza nadal, że właściciele środków produkcji — kontrolują środki i proces pracy oraz sam podział produktu pracy.