Miejsce książek w edukacji

Dzisiaj bardzo głośna stała się debata na temat przydatności podręczników szkolnych i lektur w procesie nauczania. Oczywiście żaden nauczyciel nie podważa tego, że książki są kluczowym elementem szkolnej edukacji, ale nie bez powodu krytykuje się dobór odpowiednich pozycji i ich sens w kształceniu młodego pokolenia. Bardzo często lektury promowane na wczesnych etapach edukacji mają przede wszystkim na celu pokazać martyrologiczną przeszłość narodu, wskazywać cechy wspólne dla twórczości danego okresu. Nie wszyscy jednak autorzy minionych wieków pochwalić mogą się tak samo przystępnym językiem. Niektóre trudniejsze pozycje analizowane są na poważnie na studiach filologicznych, więc podawanie tych dzieł młodym uczniom często nie spotyka się z ich zrozumieniem czy zaciekawieniem. Zaciekawienie młodego człowieka książkami i przekonanie go do tego, jak różnorodne są pozycje proponowane przez współczesnych pisarzy, jest natomiast jednym z głównych zadań jakie stoją przed szkołą. Społeczeństwo nauczone i przyzwyczajone do czytania najróżniejszych książek, zawsze jest bardziej świadome, otwarte a przede wszystkim – inteligentne. Regularne czytanie książek podnosi też bez wątpienia masowo kulturę języka i umiejętność posługiwania się językiem ojczystym – co w dobie Internetu i smartfonów ubożeje wśród młodych pokoleń.

Oczekiwania uczniów i nauczycieli

Wprowadzanie nowych książek do programu nauczania jest bardzo ważnym wyzwaniem, przed którym stoi większość systemów edukacyjnych świata. Książki stanowią idealne uzupełnienie lekcji lub nawet ich podstawę. Podręczniki naturalnie muszą być aktualizowane, zwłaszcza te adresowane do nauki przedmiotów ścisłych jak biologia czy chemia. Stan wiedzy uczonych z tych dziedzin zmienia się bowiem bardzo szybko, stale odkrywane są nowe ważne informacje na temat funkcjonowania ludzkiego organizmu czy wykorzystania konkretnych materiałów chemicznych w masowej produkcji, ubrań, elektroniki czy nawet leków. Większym problemem jest jednak wybranie takich lektur, które nakreślą młodym ludziom odpowiednią perspektywę historyczną i kulturową, bez jednoczesnego zniechęcania ich do śledzenia losów bohaterów z minionych wieków. Przeczytanie pozycji z romantyzmu czy średniowiecza z pewnością umożliwia jednak znacznie dokładniejsze zrozumienie tamtych czasów. Jednocześnie napisane przez wielkich poetów czy pisarzy dzieła często istotne są także ze swoich poza tekstowych względów – poznanie ich biografii i zrozumienie ich relacji z panującymi wtedy obyczajami, znacznie pomaga wchłonięcie całej konkretnej kultury. Nie dziwi więc, że nauczyciele robią wszystko, aby uczniowie już od najmłodszych lat byli zainteresowani czytaniem książek.

Nowe wyzwania przed literaturą

Istnieje wiele krajów, które osiągają niesamowitą liczbę sprzedanych książek. W czeskiej kulturze czytanie książek jest tak powszechne, że przeciętny Czech bez problemu kupuje i czyta w ciągu roku nawet do ośmiu pozycji książkowych. Jest to wynik, który stawia ten kraj w absolutnej ścisłej czołówce europejskich czytelników. Inne kraje, w tym Polska, nie mogą pochwalić się nawet połową takiego wyniku, co niewątpliwie jest bardzo złym sygnałem. Istotnym elementem przekonywania ludzi do tego, że czytanie książek jest istotne, uczy i wzbogaca wewnętrznie, powinna być szkoła, w której to dzieci często po raz pierwszy spotykają się z konkretnymi tekstami kultury. Książki propagowane przez program nauczania nie zawsze jednak są na tyle interesujące dla młodzieży, by rzeczywiście zmobilizować ją do czytania kolejnych lektur. Problemem często jest także fatalny język i toporna narracja w takich pozycjach, przez co młodzi ludzie przekonani są, że wszystkie inne książki są napisane równie ciężkostrawnym językiem. Nikt nie wątpi dzisiaj, że przed współczesną szkołą stoi spore wyzwanie polegające na znalezieniu takich pozycji książkowych, które będą wciągały młodych ludzi w swój świat, zamiast ich do niego zniechęcać. Jednocześnie natomiast nie mogą być to książki o typowo młodzieżowym języku, gdyż muszą też uczyć i realizować materiał.

Literatura w szkolnym wydaniu

Istnieje wiele sposobów nauczania dzieci i przygotowywania ich do dorosłego życia. W każdym jednak programie nauczania i w każdej szkole, bez względu na jej historię czy strukturę społeczną, podstawą jest czytanie książek. Podręczniki to niewątpliwie te książki, które otwierane są w szkołach najczęściej. Zawarte w nich informacje nie zawsze jednak napisane są językiem, który sprzyja nauce. Samo faktograficzne podejście do tematu biologii czy fizyki jest w stanie bardzo skutecznie zniechęcić młodych uczniów do kształcenia się w danych kierunkach, podczas gdy dobrze napisana i ciekawie opowiadana historia jest w stanie zarazić pasją i miłością do danego przedmiotu. Wybór podręczników szkolnych powinien odbywać się więc przede wszystkim na zasadzie wnikliwej analizy pedagoga pod kątem tego, co dzieci powinny się dowiedzieć – ale także, jakim językiem informacje te przekazuje autor. Niektórzy potrafią wciągnąć uczniów w świat zdobywania wiedzy, prezentując po każdym rozdziale ciekawe materiały źródłowe. Inne książki już na etapie wczesnej podstawówki wydają się kompletnie mdłe i nudne, nie wprowadzają nic poza szeregiem dat i nazw do zapamiętania. Często krytykuje się tutaj także nauczycieli, którzy nie wybierają pozycji książkowych pod kątem ich praktyczności, ale ze względu na wydawnictwo, które nieformalnie za taki wybór nagradza nauczycieli na różne sposoby.

Wyzwania dla książek w szkołach

Wprowadzanie nowych książek do programu nauczania ma być idealnym rozwiązaniem dla wszystkich tych uczniów, którzy mają problem z zaangażowaniem się w czytanie lektur ze względu na ich nieadekwatny język czy wyjątkowo nudną narrację. Oczywiście wciąż problemem pozostaje przygotowanie takiej listy lektur, która z jednej strony odpowiadałaby samym uczniom a z drugiej strony pozwalała by na odpowiednie przeprowadzenie lekcji i przeanalizowanie najważniejszych zagadnień z dziedziny kultury czy historii. Nie jest to prostym zadaniem, albowiem przeważnie przy omawianiu Romantyzmu czy Średniowiecza najłatwiej jest uzupełnić suchą teorię o dzieła napisane w tamtym okresie, co naturalnie dla wielu osób może być sporym kłopotem. Z tego względu coraz częściej w polskich szkołach pojawia się problem nie tylko nieczytania lektur, ale także trwałego zniechęcenia uczniów do czytania jakichkolwiek tekstów kultury. Tymczasem zainteresowanie młodych ludzi we wczesnym stadium rozwoju najróżniejszymi pozycjami książkowymi powinno być podstawą w każdej nowoczesnej szkole i należy dążyć do tego bez względu na trudności czy konieczność adaptacji nowych dzieł na potrzeby programu nauczania. Jest to kluczem do sukcesu, gdyż ostatnie wyniki czytelnictwa w Polsce pokazują, jak daleko za Europą znajduje się nasze społeczeństwo pod kątem czytanych rok rocznie pozycji.

Popularność książek w szkołach

W wielu krajach edukacja opiera się przede wszystkim na czytaniu najróżniejszych materiałów. Analizowanie rzeczywistości tak aktualnej jak i historycznej za pomocą najróżniejszych dzieł pisanych to jedna ze skuteczniejszych form nie tylko przyswajania faktów, ale również zrozumienia całej ogromnej zależności pomiędzy najróżniejszymi etapami w życiu człowieka, jego problemami, a wydarzeniami o skali globalnej. Wydarzenia z życia bohaterów wpisane w większe rewolucje czy ważne wydarzenia historyczne uczą jednocześnie wrażliwości na ludzkie życie, zrozumienia dla jego najróżniejszych losów i trudnych ludzkich wyborów. Nie dziwi więc, że w programie nauczania wielu nauczycieli kurczowo trzyma się pewnych historycznych pozycji książkowych, które są idealnym nośnikiem świadomości narodowej. Niestety nie zawsze pozycje te dopasowane są do młodego wieku uczniów, którzy są otwarci na odkrywanie nowych rzeczy, ale niekoniecznie na drodze bardzo nudnej i trudnej do analizy lektury na pięćset stron. W związku z tym szczególnie w polskich szkołach coraz poważniejszy staje się problem niechęci uczniów do proponowanych lektur. Niechęć ta niestety bardzo często pozostaje w człowieku na następne lata, a ponieważ niemal cała światowa kultura stopniowo przenosi się w wersji cyfrowej do Internetu, mało kto z młodego pokolenia ma jeszcze słabość do drukowanych pozycji.

Tworzenie warunków dla kultury

Każdy kraj jest całkiem unikalny pod względem kultury i stara się swoją kulturę wzmacniać przez omawianie jej i opisywanie w kolejnych dziełach wydawanych czy to na potrzeby kina czy rynku książkowego. W USA nie od dzisiaj doskonale sprzedają się książki sensacyjne oraz literatura faktu. W ostatnich latach widać jednak także wzrost popularności najróżniejszych książek o tematyce samodoskonalenia i poradników. Ludzie z tego rynku są bowiem na takim etapie rozwoju, że chętnie korzystają z porad specjalistów na najróżniejsze tematy – od tego, jak zadbać o swój wygląd, przed banie o dom, naukę jazdy czy zarządzania, po sposób na zmianę własnego sposobu myślenia. W krajach europejskich natomiast coraz ważniejszą pozycję zajmuje literatura fantasy, której jednym z głównych ośrodków ostatnimi latami staje się Polska. Oczywiście czytelnictwo w naszym kraju jest słusznie i bardzo ostro krytykowane – głównie przez nieciekawe wyniki spływające z księgarni i bibliotek naszego kraju. Wielu ludzi zniechęca się do czytania literatury już w szkole, gdzie nauczyciele nie do końca mogą promować niezależną literaturę i bardziej trzymać muszą się sztywnego programu nauczania z historycznymi niemalże pozycjami. Po takiej traumie wielu uczniów już nigdy więcej nie sięga dobrowolnie po książkę, co odbija się mocno na stanie wiedzy i kultury językowej nowych pokoleń.

Rywalizacja pomiędzy mediami

W obecnej chwili coraz mniej osób decyduje się czytać książki i prasę, co naturalnie w dużym stopniu wynika z ogromnej popularności Internetu jako nośnika wszystkich kluczowych informacji. Książki coraz częściej trafiają do sieci w wersji cyfrowej, więc mało kto decyduje się kupować drogie książki w księgarniach. Niemniej w zależności od kraju i nawyków tamtejszej społeczności, gdzieniegdzie wciąż wydaje się na książki bardzo dużo. Każdy kraj charakteryzuje się także zainteresowaniem w kompletnie innych kierunkach. W Czechach, gdzie od zawsze ludzie gotowi byli kupować nawet siedem książek rocznie, ogromne jest zainteresowanie przede wszystkim książkami rodzimych autorów. Czytelnicy z tego kraju oczekują przede wszystkim pozycji, które będą prawdziwe i dotykać będą swoją tematyką codzienności każdego z Czechów. W Polsce, gdzie wciąż liczba kupowanych na głowę czytelnika pozycji jest stosunkowo niska, szczególnie wysoką kulturę wytworzyli wokół swoich dzieł autorzy pozycji fantasy. Dla większości młodych Polaków to właśnie książki takich autorów jak Grzędowicz, Piekara czy Sapkowski sprawiły, że zainteresowali się oni taką fantastyczną literaturą. Dzięki temu, że tak wiele osób decyduje się kupować książki właśnie z tej półki, stale debiutują nowi i młodzi twórcy, którzy mają na fantastykę zupełnie niespotykane spojrzenie.

Książki o znaczeniu kulturowym

W większości krajów czytanie książek uważane jest za wyjątkowy dowód zainteresować i inteligencji, więc wiele osób chętnie inwestuje w nowe pozycje z rynku książkowego, nawet nie mając zamiaru ich czytania. Nie brakuje osób, które w swoich nowoczesnych mieszkaniach celowo pięknie aranżują książki, by te na półkach dumnie prężyły swoje grzbiety do gości, bez realnego zagłębienia się w jakąkolwiek z tych lektur. Książki mają najróżniejsze oblicza i często wielu ludzi zniechęca się do czytania na poziomie wczesnej szkoły podstawowej, kiedy to lektury mają bardzo różną tematykę, czasami bywają nudne i przesadnie długie a na końcu uczeń oceniany jest przez nauczyciela za to, jak odebrał dane dzieło. Nie dziwi więc, że wielu młodych ludzi zniechęca się do czytania właśnie w szkole. Ci jednak, którzy odkryją uroki zagłębiania się w nowe książki, przeważnie na całe życie pozostają wiernymi fanami beletrystyki. Szczególnie, że określone państwa wyspecjalizowały się w pewnych nurtach powieści. W Czechach ogromny odsetek ludności zaczytuje się w książkach, chętnie własnych rodzimych pisarzy, co umożliwia debiutantom dostanie się do świadomości swoich pobratymców. W USA natomiast, gdzie książki czyta namiętnie dość duża grupa ludzi, najlepiej sprzedają się książki z literatury faktu oraz najpopularniejszego na świecie gatunku amerykańskiej sensacji.

Znaczenie książek w kulturze

Czytanie książek od zawsze było jedną z tych umiejętności, które pedagodzy oraz rodzice starali się najwcześniej zaszczepić w swoich pociechach. Nie bez powodu nauczyciele oraz psychologowie upatrują w książkach najskuteczniejszego materiału dydaktycznego na świecie. Z książek młodzież i dzieci uczy się nie tylko o historycznych wydarzeniach czy biologicznych prawidłach – często lektury proponowane w szkole otwierają oczy na problemy o wiele ważniejsze, jak mniejszość seksualna czy prawo do wyboru własnej religii. Pouczające potrafią być w kwestii stosunków międzyludzkich także książki fabularne a nawet romanse, dzięki czemu w ostatnich latach widać wyraźny wzrost zainteresowania literaturą popularną. Są kraje, w których młodzi ludzie nauczeni czytania w późniejszych latach, starzejąc się, wcale nie rezygnują z tego typu spędzania czasu a wręcz przeciwnie – dyskutowanie nowych tytułów i ich recenzowanie wśród znajomych jest czymś codziennym. Niewielki naród czeski znany jest ze swojego zamiłowania do literatury, więc księgarnie i biblioteki tam przygotowują najróżniejsze tytuły dla swoich wymagających odbiorców. Tam w ciągu roku jeden człowiek jest w stanie średnio przeczytać nawet siedem książek. Pod tym względem inne kraje, jak chociażby Polska, wypadają zdecydowanie gorzej i wiele jest w tym aspekcie jeszcze do poprawienia.