ZINDYWIDUALIZOWANIE

Zindywiduali­zowanie to wyraża m. in. społeczne uwarunkowa­nia podejmującego działanie, jego wiedzę rzeczy­wistą, przeświadczenia irracjonalne, emocjonalne ce­chy jego osobowości, wreszcie własne indywidualne potrzeby i interesy (np. potrzeba awansu, potrzeba uznania w środowisku, utrzymania się w konwencji zwyczajowej panującej w danym środowisku). W re­zultacie, jak zauważa M. Karwat, porządek war­tości podejmującego działania polityczne kształtuje się pomiędzy dwoma ekstremami, a mianowicie po­między wyłącznie wartościami nadrzędnymi a war­tościami jednostkowymi nie respektującymi dobra ogólnego. Chodzi tutaj o dwie sytuacje diametralnie odmienne: kiedy jednostka bądź grupa społeczna poświęca swoje „ja” na rzecz wartości politycznych nadrzędnych (np. postawy patriotyczne w okresie wojny, działanie świadome z narażeniem życia) a tak­że v/ przypadku, kiedy w politycznym działaniu je- dnostkowo-grupowym ludzie w rzeczywistości kie­rują się wyłącznie swymi egoistycznie pojmowany­mi interesami.Powiedzieliśmy, iż działania polityczne podejmo­wane są w dwóch przekrojach społecznych.

ISTOTA DZIAŁAŃ

Wspomnianymi regułami są również wartości ideologiczne odwzorowujące ogólne idee ła­du społecznego wyrosłe na gruncie interesów klaso­wych i narodowych. Są to wartości ponad jednostko­we, które wyjaśnić można tylko w kategoriach grup społecznych. Regułami postępowania społecznego są także wartości polityczne, dotyczące m. in. potrzeb więzi i interesów wielkich grup społecznych oraz ich organizacji, sposobów funkcjonowania tych or­ganizacji, praw i obowiązków członka partii, człon­ka organizacji społeczno-politycznej, praw i obowiąz­ków obywatelskich.Istotą działań politycznych jest to, iż są one po­dejmowane w podwójnej strukturze aksjologicznej, czyli cechuje je niejako dwojaki porządek wartości a także to, że podejmowane są one w dwóch prze­krojach społecznych. I tak w ujęciu idealizacyjnym podejmujący dzia­łanie polityczne czyni to powołując się na świado­mość społeczną grupy, na jej porządek wartości. Czy­ni to jednak w sposób indywidualny.

SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA

Społecz­nie uwarunkowana jest wiedza podejmującego dzia­łanie. Ograniczenia tej wiedzy mogą m. in. wynikać z miejsca zajmowanego w społecznym podziale pra­cy, z braku doświadczenia życiowego, z racji nie­dostatecznego wykształcenia, z nie należytego w peł­ni działania środków masowego przekazu, nie prze­kazujących niezbędnego w danych okolicznościach zasobu informacji. Niekiedy można spotkać się ze słusznym zarzutem niezadowalającego poinformowa­nia tego lub innego ośrodka kierowniczego organi­zacji o stanie nastrojów i spraw. Wynikające stąd luki informacyjne wypełniają często przeświadcze­nia irracjonalne. Społecznie uwarunkowanym jest porządek warto­ści uznawany przez podejmującego działanie. Pisa­liśmy na początku naszych rozważań, iż każda rzecz, stan spraw itp., której przydaje się cechę wartościo­wości (wartościowanej dodatnio), jest dla nas warto­ścią. Interesują nas w tym miejscu nie wartości ma­terialne (dobra materialne), lecz wartości wyrażają­ce reguły postępowania społecznego. Regułami po­stępowania społecznego mogą być wartości moralne, które zawsze noszą charakter reguł kulturowych, a więc reguł postępowania jednostkowego lub zbio­rowego wartościowanych dodatnio w danym kręgu kulturowym.

PRZEZ CAŁY CZAS

Przez cały czas — pisze Marks — potrzebna jest wola działa­nia ze względu na cel. Przystępując do osiągnięcia danego celu człowiek, grupa społeczna bądź organi­zacja, a ściślej jej ośrodek kierowniczy, czyni to w oparciu o wiele przesłanek. Każde działanie jest wtedy racjonalne, kiedy spełnione są dwie jego pod­stawowe przesłanki: jeśli podejmujący działanie czyni to na bazie posiadanej wiedzy i równocześnie określonego porządku wartości. Przesłanki te stano­wią zarazem kryterium racjonalności działania i wy­stępują łącznie. Do charakterystyki działań racjo­nalnych J. Topolski włącza również przeświadcze­nia irracjonalne. W określonych sytuacjach wydaje się to być uzasadnione, bowiem jest ono wyrazem fałszywej świadomości potrzeb i interesów, czyli wy­jaśnia społeczne ograniczenia wiedzy działającego. Działania racjonalne, czyli działania celowe speł­niające kryterium racjonalności, są zawsze społecz­nie uwarunkowane. Również tego rodzaju działa­nia, nie spełniające kryterium racjonalności, mogą być społecznie uwarunkowane (np. działania podej­mowane w warunkach zbiorowej histerii).

DECYZJE I DZIAŁANIE

Zatrzymajmy się pokrótce na tych problemach, które są ważne dla wyjaśniania i projektowania de­cyzji politycznych.Cel jest modelem rezultatu naszego działania, jest idealizacyjnym wyobrażeniem wyniku tego działa­nia. Określa on w znacznej mierze rodzaj środków, jakie należy zastosować, aby uzyskać adekwatny dla nas rezultat, chociaż bywa niekiedy tak, iż środki dla osiągnięcia tego celu są wartościowane ujemnie ze względów moralnych i społecznych, W związku z tym człowiek dokonuje przeformuło wania celu bądź też gotów jest z niego zrezygnować, względnie też poszukuje takich środków osiągnięcia celu, któ­re nie byłyby sprzeczne z uznawanym przezeń po­rządkiem wartości.Analizując proces pracy Marks (por. „Kapitał”, t. I) stwierdzał: „Przy zakończeniu procesu pracy zja­wia się wynik, który już przed rozpoczęciem tego procesu istniał w wyobraźni robotnika, a więc ist­niał idealnie. Robotnik urzeczywistnia zarazem swój cel, który jest mu znany, który jest dla niego pra­wem określającym sposób jego działania i któremu musi podporządkować swoją wolę”.

DECYZJE POLITYCZNE

Każdy z nas nieustannie podejmuje takie czy in­ne czynności, które są ukierunkowane na osiągnię­cie określonego celu. Czynności te możemy nazwać również działaniami. Stanowią one ciąg decyzji i stanów, przy czym mamy tu na myśli działania zło­żone. Stanem będzie wobec tego oczekiwanie na re­zultat podjętego działania. W zależności od rodzaju celu naszego działania stanem nazwiemy także ocze­kiwanie na rezultat podjętego działania, aby podjąć następną decyzję prowadzącą do celu finalnego. Podejmując jakiekolwiek działania sądzimy, iż postępujemy racjonalnie, dopiero jednak oceniając rezultat naszego działania będziemy mogli w pełni stwierdzić czy przesłanki, którymi kierowaliśmy się rozpoczynając je były ‚Konieczne i wystarczające. Również wyjaśniając czyjeś działanie przyjmujemy milcząco założenie o racjonalności tego działania Dopiero jednakowoż wyjaśniając bliżej to działanie być może uchylimy wspomniane założenie o racjo­nalności.

ROZPATRYWANIE WŁADZY EKONOMICZNEJ

Władzę ekonomiczną w socjalizmie można także rozpatrywać ze względu na: a) stosunek do środków produkcji, bowiem występuje własność ogólnospołe­czna, spółdzielcza oraz w różnym zakresie własność drobnotowarowa, b) zakres dyspozycyjności za­sobami społecznymi, który jest różny na poszczegól­nych szczeblach zarządzania gospodarką narodową, oraz może wyróżniać się odmiennym stopniem cen­tralizacji, c) charakter ingerencji w procesy gospo­darcze, z wykorzystaniem systemu nakazów lub in­strumentów ekonomicznych oddziaływania pośred­niego na przebieg procesów gospodarczych.Również władza polityczna w socjalizmie może być analizowana pod względem zakresu dyspozycyjności zasobami społecznymi niezależnie od kryterium np. efektywności ekonomicznej a także z uwagi na cha­rakter ingerencji w procesy społeczne. Problemy te wymagałyby jednak odrębnego omówienia i szersze­go sięgnięcia do historii politycznej kształtowania się socjalizmu.

WŚRÓD BOGATEJ PROBLEMATYKI

Spośród bogatej problematyki władzy politycznej i ekonomicznej, zatrzymajmy się porównawczo na niektórych aspektach obu rodzajów władzy w socja­lizmie:  Rozpatrując w sposób ogólny władzę, jako funk­cję społeczną w socjalizmie, można powiedzieć, że:    władza polityczna to funkcja społeczna po­wołana do zagwarantowania realizacji potrzeb i interesów klasy robotniczej i zarazem całego społeczeństwa;    władza ekonomiczna zaś to funkcja społecz­na powołana dla sterowania procesami ekono­micznymi zgodnie z ustaloną w sferze polityki hierarchią potrzeb i interesów społecznych (bie­żących i perspektywicznych) podlegających za­spokojeniu.   Władzą można także interpretować jako rodzaj więzi społecznej. Wówczas powiemy, że:    władza polityczna to więź społeczna powsta­ła dla realizacji celów społeczno-ustr oj owych klasy robotniczej i całego społeczeństwa socja­listycznego;  władza ekonomiczna to również więź społe­czna powstała dla dysponowania społecznymi zasobami materialnymi stosownie do ustalonej w sferze polityki hierarchii potrzeb i interesów podlegających zaspokojeniu.

FUNKCJE ADMINISTRACJI

Stąd też administracja spełnia funkcje z zakresu technik społecznych i sama jest ich wy­tworem, a jednocześnie wykonuje funkcje politycz­ne. Przekształcenia w obrębie technik społecznych należą do twórczej działalności administracji i są wynikiem doświadczenia społecznego, nowo stosowa­nych technik, np. w komunikacji, łączności i ochrony środowiska naturalnego, bądź też są efektem decyzji politycznych władzy. Niezwykle rozbudowany podział pracy i funkcji społecznych, wszystkiego co wiąże się z człowiekiem jako jednostką społeczną, powoduje kolosalne roz­szerzenie całej gamy nowych wewnętrznych funkcji państwa, obok tradycyjnej funkcji wewnętrznej państwa — tj. utrzymania ładu i porządku stosownie do interesów klasy panującej. Ten podział pracy i funkcji społecznych jest źródłem bardzo współczes­nego nam zjawiska: wszechobecności działań regula­cyjnych państwa.

U PODSTAW KOORDYNACJI

U podstaw tej ko­ordynacji leży bowiem podział funkcji w sterowa­niu procesami rozwoju społecznego, który aktualnie w Polsce wyraża się na przykład w formule: „Partia kieruje — rząd rządzi”.Organizacyjno-techniczna funkcja społeczna wła­dzy politycznej znalazła interesiljącą interpretację u F. Ryszki („Wstęp do nauki o polityce”), który wspo­mnianą funkcję określa jako techniki społeczne. Można by je również nazwać technikami współżycia społecznego. Przez techniki społeczne Ryszka rozu­mie: „zastosowanie względnie działanie techniki na życie społeczne, ale także powtarzalność pewnych faktów zbiorowych powodującą odpowiednie zasady postępowania — bądź przyjęte spontanicznie przez społeczeństwo, bądź ustalone w sposób normatyw­ny. Nie jest to tożsame z zasadą moralną, albowiem technikom społecznym brak jest elementu ocen war­tościujących lub zjawiają się one dopiero później”. Stosowanie tych technik wymaga nadzoru i kierow­nictwa, które urzeczywistnia administracja, również i państwowa.