UWZGLĘDNIENIE W PROGRAMACH

Kiedy zaś zostały one uwzględnione w programach działań kierownictwa partii lub stron­nictw oraz rządu to wówczas uważamy, że uzyskały wysoką rangę polityczną. Stwierdziliśmy, że przyczyny działań politycznych mogą być różne, nie tylko polityczne. Mogą to być również przyczyny ekonomiczne, bądź wyrażające dążenia społeczne w dziedzinie oświaty i kultury, sportu i zdrowia, wewnątrzkrajowe lub międzyna­rodowe itp.Przyczyny polityczne mogą powodować skutki po­lityczne bądź też — pozapolityczne. Te ostatnie (np. ekonomiczne) mogą rodzić zarówno skutki politycz­ne, jak i pozapolityczne. Niemniej jednak z uwagi na ich doniosłość społeczną mogą one pozostawać w krę­gu zainteresowań polityki i mogą też być inspiro­wane bądź kontrolowane poprzez odpowiednie dzia­łania polityczne. Właśnie do nich należą np. przej­ściowe kłopoty energetyczne kraju, czy też przecią­żenie naszego transportu masowymi przewozami bu­raków cukrowych, ziemniaków, węgla, materiałów i maszyn do nowo budowanych fabryk, które spowo­dowało, iż rok — dwa lata temu trzeba było pod­jąć decyzję, komu dać pierwszeństwo: przewozom towarowym czy też — tradycyjnie już — komuni­kacji pasażerskiej.

SPRAWY EKONOMICZNE

W lutym 1976 r. odbyło się III Plenum KC PZPR poświęcone „Zadaniom partii w pogłębianiu patrio­tycznej jedności narodu, umacnianiu państwa i roz­woju demokracji socjalistycznej”. Na plenum oma­wiano głównie problemy kształtowania świadomości państwowej narodu, krzewienie umiejętności myśle­nia kategoriami państwa i jego interesu wśród sze­rokich kręgów społeczeństwa. Podjęcie tych spraw spowodowane zostało przyczynami politycznymi, chodziło bowiem o zwiększenie samodyscypliny na­rodowej koniecznej dla sprostania rosnącym ambi­cjom i wymaganiom naszego społeczeństwa, o wy­korzystanie tradycyjnego patriotyzmu polskiego dla kontynuowania dynamicznej — a wymagającej rów­nież poświęceń i mobilizacji wysiłków — polityki rozwoju kraju w latach siedemdziesiątych. Sprawy ekonomiczne, oświatowe, nauki i kultury, sportu, opieki nad matką i dzieckiem itp., kiedy stają się społecznie doniosłymi z pewnych wzglę­dów, z tą chwilą stają się jednocześnie sprawami po­litycznymi.

PODJĘTE UZGODNIENIA

Spotkanie to i podjęte na nim uzgodnienia były wywołane zaniepokojeniem środo­wiska rzemieślniczego perspektywami rozwoju rze­miosła oraz występującym deficytem na usługi rze­mieślnicze. W obu przypadkach przyczyną podjętych działań politycznych (deklaracja, wspólne uzgodnie­nia pomiędzy kierownictwem PZPR i stronnictw po­litycznych) były określone nastroje polityczne części społeczeństwa. Przyczyny tych nastrój ów_ leżały w pierwszym rzędzie w sferze ekonomicznej. Przytoczymy jeszcze dwa przykłady. W znoweli­zowanym tekście Konstytucji PRL, ogłoszonym 16 II    1976 r., w artykule 86 stwierdza się, że obywa­tele PRL „uczestniczą w sprawowaniu kontroli spo­łecznej, w konsultacjach i dyskusjach nad węzło­wymi problemami rozwoju kraju oraz zgłaszają wnioski”. Zapis ten wprowadzono, aby usankcjono­wać praktykę polityczną nowego kierownictwa partii, jaka wykształciła się po grudniu 1970 r. Tak więc ustanowienie i usankcjonowanie tej praktyki było spowodowane przyczynami politycznymi.

SPOŁECZEŃSTWO JAKO CAŁOŚĆ

Będziemy bowiem rozważać sprawy dotyczące organizacji społeczeństwa jako całości, sposoby jej funkcjonowania i związane z tym prawa i powinności obywatelskie.Natomiast, kiedy zadamy sobie pytanie, dlaczego takie właśnie działania podjęła bądź zamierza podjąć PZPR, ZSL lub SD albo też rząd bądź jedna z jego agend, wówczas w pierwszym rzędzie pytamy o przy­czyny ich działań. Mogą to być przyczyny politycz­ne bądź pozapolityczne. Tak np. w 1972 r. kierow­nictwa PZPR i ZSŁ przyjęły wspólną deklarację o    rozwoju produkcji rolnej i zniesieniu obowiązko­wych dostaw produktów rolnych dostarczanych pań­stwu po niskich cenach. Najważniejszą przyczyną, która zrodziła tę deklarację, było przekonanie mas chłopskich, iż utrzymywanie dostaw obowiązkowych jest anachronizmem w trzeciej dekadzie istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Z kolei w 1976 r. odbyło się wspólne posiedzenie Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR i Prezydium Central­nego Komitetu SD poświęcone rozwojowi sektora usług rzemieślniczych.

POLITYKA I JEJ DETERMINANTY

Rozważmy obecnie szerzej czym jest polityka. Powiedzieliśmy wyżej, że wszystko co dotyczy ca­łości społeczeństwa i jego organizacji obejmujemy zbiorczym pojęciem polityki. Z takiego stwierdzenia wynikają określone konsekwencje. Pierwsza z nich i bodaj najważniejsza oznacza, iż wyjaśnienia zja­wisk politycznych należy poszukiwać w różnych de­cydujących sferach życia społecznego. Będą to więc sfery, które określimy jako ściśle polityczne, ale bę­dą to również inne sfery, takie jak: ekonomika, kul­tura itp., bowiem w nich szukać będziemy przyczyn, które zrodziły te czy inne zjawiska polityczne.Jeżeli np. będziemy rozważać organizację społe­czeństwa jako całości (państwo, prawa i obowiązki obywateli — ujęte w konstytucji), zależności wystę­pujące pomiędzy partią polityczną a państwem, dzia­łania tej partii i państwa, to wówczas będziemy za­stanawiać się nad tą sferą życia społecznego, którą od zarania współczesnych społeczeństw nazywano po­lityczną sferą życia społecznego.

W OSTATECZNYM RACHUNKU

W ostatecz­nym jednak rachunku układ ekonomiczny jest pier­wotny na skalę ogólnospołeczną w stosunku do po­zostałych układów. Na zakończenie powyższych rozważań warto przy­pomnieć, iż często używa się pojęć zbiorczych obej­mujących zjawiska z obszaru dwóch i więcej ukła­dów, np. zjawisko gospodarcze czyli techniczńo- -ekonomiczne. Całokształt zjawisk gospodarczych o- kreśla się Iniekiedy mianem ekonomiki w szerokim znaczeniu. Używa się też określenia „zjawisko społecz­no-gospodarcze” czyniąc to zazwyczaj dla określenia szerszego kompleksu zjawisk technicznych, ekono­micznych, socjalnych i politycznych. Często mówi się również o zjawiskach społeczno-politycznych ma­jąc na myśli zjawiska ekonomiczno-polityczne lub też kulturowo-polityczne (przykładów tego rodzaju można by podać daleko więcej). Wszystkie one wska­zują na złożony charakter zjawisk społecznych, któ­ry powodowany jest wzajemnym przenikaniem wspomnianych układów w procesie rozwoju społecz­nego.

UKŁAD POLITYCZNY SPOŁECZEŃSTWA

Historycznie ujmując, układ polityczny społeczeń­stwa wykształcił się ostatecznie wraz z powstaniem państwa—Ogólnie możemy powiedzieć, iż współcze­śnie do sfery polityki odnosimy .to. „wszystko, co do­tyczy całości społeczeństwa (narodu) i jego organi­zacji. Politycznymi będą oczywiście sprawy wiel­kich grup społecznych (klasa robotnicza, chłopstwo czy inteligencja — jako warstwa) oraz wielkich zbio­rowości społecznych (jak np. młodzież), a także do­tyczące ich organizacji. Chodzi więc w pierwszym rzędzie o potrzeby i interesy wielkich grup społecz­nych jako całości i ich organizacji. Układ polityczny społeczeństwa jest właśnie układem organizują­cym społeczeństwo i regulującym związki i zależno­ści w nim występujące w kontekście interesów tych grup. W życiu codziennym granice odrębności pomiędzy wspomnianymi układami są często bardzo płynne, a w zależności od sytuacji dane zjawiska wiążą się odmiennie z poszczególnymi układami.

UKŁAD EKONOMICZNY

Układ ekonomiczny (baza ekonomiczna lub inaczej mówiąc: ekonomika) obejmuje stosunki własnościo­we oraz wszystko to co dotyczy produkcji, podzia­łu i wymiany dóbr jako wyrazu stosunków mię­dzyludzkich. W danym przypadku chodzi nam o ten rodzaj stosunków międzyludzkich, który w różny sposób związany jest przede wszystkim z produkcją i    wymianą dóbr wytwarzanych, z kooperacją w pro­cesie produkcji i wymiany itp. Stosunki podziału są więc wtórne wobec stosunków związanych z produk­cją i wymianą. Całość wymienionych stosunków na­zywamy stosunkami ekonomicznymi.Wyodrębniliśmy wyżej układ socjalny, bowiem we współczesnych społeczeństwach, zwłaszcza socjali­stycznych, układ socjalny jest bardzo rozbudowa­ną sferą stosunków społecznych. Układ ten obejmu­je m. in. oświatę i szkolnictwo wyższe, instytucje podwyższania kwalifikacji, ochronę zdrowia, zabez­pieczenie socjalne, mieszkania, sport i turystykę. W całości jest to więc obszerny sektor usług mają­cych zasadnicze znaczenie dla wszechstronnego roz­woju każdego człowieka, dla rozwoju bądź zachowa­nia jego fizycznych i intelektualnych sił.

ROZSZERZONA KLASYFIKACJA

Posługując się rozszerzoną klasyfikacją układów, które składają się na społeczeństwo socjalistyczne pojmowane jako system, należy wymienić kolejno następujące układy: materialny (techniczny), eko­nomiczny, socjalny, polityczny, świadomościowy lub kulturowy (jak to się niekiedy zamiennie używa tych terminów). Układ polityczny i świadomościowy (kul­turowy) i po części socjalny odnosimy do sfery nad­budowy. Każdy ze wspomnianych układów odzna­cza się określoną autonomicznością wzajemną i o- party jest na własnych prawidłowościach. Prawidło­wości właściwe każdemu z układów pozostają jednak we wzajemnych związkach i zależnościach, w isto­cie bowiem dotyczą tego samego: różnych stron ży­cia społecznego człowieka. W przytoczonej klasyfikacji układ techniczny to maszyny i urządzenia, procesy technologiczne, bu­dynki, drogi, linie energetyczne, sieć kolejowa itp.

WSZYSTKO JEST KONIECZNE

Wszy­stko to jest konieczne nie tylko ze względów czy­sto poznawczych, ale również dla potrzeb praktyki politycznej. Analizę systemową stosujemy dla prze­badania określonego zasobu informacji społecznej, która jest przecież określonym materiałem historycz­nym. Każdy człowiek czy dana grupa społeczna żyje i rozwija się w warunkach konkretno-historycznych. W. Lenin kiedyś trafnie zauważył, że aby badać to co logiczne, należy najpierw wyjaśnić to co histo­ryczne w danym zjawisku (do tych spraw jeszcze wielokrotnie powrócimy). Badając społeczeństwo jako system, możemy wy­różnić trzy podstawowe jego układy fT) siły wy­twórcze czyli przedmioty pracy i środki pracy oraz człowieka z jego kwalifikacjami — zwanego nie­kiedy główną siłą wytwórczą, współcześnie do sił wytwórczych zalicza się również naukę; dla potrzeb analizy można rozpatrywać rozdzielnie technikę i czynnik ludzki (kwalifikacje, ludzka siła energe­tyczna) jako dwa podstawowe elementy sił wytwór­czych; 2) bazę ekonomiczną czyli wszystkie pozatech­niczne zjawiska gospodarcze; 3) nadbudowę czyli idee polityczne, prawne, społeczne, filozoficzne, idee z za­kresu kultury i sztuki, religijne itd. wraz z insty­tucjami polityczno-prawnymi, religijnymi i in.