W OSTATECZNYM RACHUNKU

W ostatecz­nym jednak rachunku układ ekonomiczny jest pier­wotny na skalę ogólnospołeczną w stosunku do po­zostałych układów. Na zakończenie powyższych rozważań warto przy­pomnieć, iż często używa się pojęć zbiorczych obej­mujących zjawiska z obszaru dwóch i więcej ukła­dów, np. zjawisko gospodarcze czyli techniczńo- -ekonomiczne. Całokształt zjawisk gospodarczych o- kreśla się Iniekiedy mianem ekonomiki w szerokim znaczeniu. Używa się też określenia „zjawisko społecz­no-gospodarcze” czyniąc to zazwyczaj dla określenia szerszego kompleksu zjawisk technicznych, ekono­micznych, socjalnych i politycznych. Często mówi się również o zjawiskach społeczno-politycznych ma­jąc na myśli zjawiska ekonomiczno-polityczne lub też kulturowo-polityczne (przykładów tego rodzaju można by podać daleko więcej). Wszystkie one wska­zują na złożony charakter zjawisk społecznych, któ­ry powodowany jest wzajemnym przenikaniem wspomnianych układów w procesie rozwoju społecz­nego.

UKŁAD POLITYCZNY SPOŁECZEŃSTWA

Historycznie ujmując, układ polityczny społeczeń­stwa wykształcił się ostatecznie wraz z powstaniem państwa—Ogólnie możemy powiedzieć, iż współcze­śnie do sfery polityki odnosimy .to. „wszystko, co do­tyczy całości społeczeństwa (narodu) i jego organi­zacji. Politycznymi będą oczywiście sprawy wiel­kich grup społecznych (klasa robotnicza, chłopstwo czy inteligencja — jako warstwa) oraz wielkich zbio­rowości społecznych (jak np. młodzież), a także do­tyczące ich organizacji. Chodzi więc w pierwszym rzędzie o potrzeby i interesy wielkich grup społecz­nych jako całości i ich organizacji. Układ polityczny społeczeństwa jest właśnie układem organizują­cym społeczeństwo i regulującym związki i zależno­ści w nim występujące w kontekście interesów tych grup. W życiu codziennym granice odrębności pomiędzy wspomnianymi układami są często bardzo płynne, a w zależności od sytuacji dane zjawiska wiążą się odmiennie z poszczególnymi układami.

UKŁAD EKONOMICZNY

Układ ekonomiczny (baza ekonomiczna lub inaczej mówiąc: ekonomika) obejmuje stosunki własnościo­we oraz wszystko to co dotyczy produkcji, podzia­łu i wymiany dóbr jako wyrazu stosunków mię­dzyludzkich. W danym przypadku chodzi nam o ten rodzaj stosunków międzyludzkich, który w różny sposób związany jest przede wszystkim z produkcją i    wymianą dóbr wytwarzanych, z kooperacją w pro­cesie produkcji i wymiany itp. Stosunki podziału są więc wtórne wobec stosunków związanych z produk­cją i wymianą. Całość wymienionych stosunków na­zywamy stosunkami ekonomicznymi.Wyodrębniliśmy wyżej układ socjalny, bowiem we współczesnych społeczeństwach, zwłaszcza socjali­stycznych, układ socjalny jest bardzo rozbudowa­ną sferą stosunków społecznych. Układ ten obejmu­je m. in. oświatę i szkolnictwo wyższe, instytucje podwyższania kwalifikacji, ochronę zdrowia, zabez­pieczenie socjalne, mieszkania, sport i turystykę. W całości jest to więc obszerny sektor usług mają­cych zasadnicze znaczenie dla wszechstronnego roz­woju każdego człowieka, dla rozwoju bądź zachowa­nia jego fizycznych i intelektualnych sił.

ROZSZERZONA KLASYFIKACJA

Posługując się rozszerzoną klasyfikacją układów, które składają się na społeczeństwo socjalistyczne pojmowane jako system, należy wymienić kolejno następujące układy: materialny (techniczny), eko­nomiczny, socjalny, polityczny, świadomościowy lub kulturowy (jak to się niekiedy zamiennie używa tych terminów). Układ polityczny i świadomościowy (kul­turowy) i po części socjalny odnosimy do sfery nad­budowy. Każdy ze wspomnianych układów odzna­cza się określoną autonomicznością wzajemną i o- party jest na własnych prawidłowościach. Prawidło­wości właściwe każdemu z układów pozostają jednak we wzajemnych związkach i zależnościach, w isto­cie bowiem dotyczą tego samego: różnych stron ży­cia społecznego człowieka. W przytoczonej klasyfikacji układ techniczny to maszyny i urządzenia, procesy technologiczne, bu­dynki, drogi, linie energetyczne, sieć kolejowa itp.

WSZYSTKO JEST KONIECZNE

Wszy­stko to jest konieczne nie tylko ze względów czy­sto poznawczych, ale również dla potrzeb praktyki politycznej. Analizę systemową stosujemy dla prze­badania określonego zasobu informacji społecznej, która jest przecież określonym materiałem historycz­nym. Każdy człowiek czy dana grupa społeczna żyje i rozwija się w warunkach konkretno-historycznych. W. Lenin kiedyś trafnie zauważył, że aby badać to co logiczne, należy najpierw wyjaśnić to co histo­ryczne w danym zjawisku (do tych spraw jeszcze wielokrotnie powrócimy). Badając społeczeństwo jako system, możemy wy­różnić trzy podstawowe jego układy fT) siły wy­twórcze czyli przedmioty pracy i środki pracy oraz człowieka z jego kwalifikacjami — zwanego nie­kiedy główną siłą wytwórczą, współcześnie do sił wytwórczych zalicza się również naukę; dla potrzeb analizy można rozpatrywać rozdzielnie technikę i czynnik ludzki (kwalifikacje, ludzka siła energe­tyczna) jako dwa podstawowe elementy sił wytwór­czych; 2) bazę ekonomiczną czyli wszystkie pozatech­niczne zjawiska gospodarcze; 3) nadbudowę czyli idee polityczne, prawne, społeczne, filozoficzne, idee z za­kresu kultury i sztuki, religijne itd. wraz z insty­tucjami polityczno-prawnymi, religijnymi i in.

CZŁOWIEK WSPÓŁCZESNY

Człowiek współczesny związany jest także z róż­nymi wielkimi wspólnotami zintegrowanymi, np. w sensie etnicznym — w naród, w aspekcie społecz­no-ekonomicznym — w społeczeństwo. Narody i społeczeństwa tworzą z kolei różnorodne wspólno­ty międzynarodowe, niektóre z nich są oparte na toż­samej ideologii i celach politycznych (np. wspólnota krajów socjalistycznych). Organizacja jest wspólnotą formalną (nie każda wspólnota formalna jest notabene wspólnotą rzeczy­wistą), którą nazywamy sformalizowaną grupą spo­łeczną. Rodzajem wspólnoty (grupy sformalizowa­nej) są również organizacje polityczne, społeczne. Politykę jako naukę — interesują przede wszy­stkim wielkie wspólnoty, którym są właściwe cechy ponadindywidualne, czyli ponad jednostko we. Wspól­noty, takie nazywamy wielkimi grupami społeczny! mi. Jedną z płodnych poznawczo metod analizy zja­wisk społecznych jest metoda analizy systemowej, która pozwala na rozpatrywanie społeczeństwa so­cjalistycznego jako systeiwu złożonego z wielu ukła­dów, ułatwia badanie związków, zależności i warun­ków równowagi pomiędzy tymi układami itp.

UKŁADY SPOŁECZNE

Informację społeczną dla celów poznawczych moż­na różnie segregować. Podstawowe znaczenie posia­da jednak dwojaki podział tej informacji: ze wzglę­du na rodzaj dziedziny życia społecznego, którego ona dotyczy, oraz z uwagi na znaczenie jakie przy­pisujemy danej informacji. Człowiek jest — jak wiemy — istotą społeczną. Oznacza to, że istnieje we wspólnocie i poza nią nie może istnieć. Wspólnoty, w których człowiek działa, posiadają różny zakres i wykazują się zróżnicowaną doniosłością społeczną. Wspólnotą nie nazwiemy przypadkowych zbiorowości ludzkich (np. na ulicy, w wagonie), bowiem nie wyróżnia się ona określony­mi, trwałymi więzami międzyludzkimi. Wspólnotą jest np. rodzina, szkoła, zakład pracy (małe grupy spo­łeczne). Może to być również wspólnota lokalna bądź regionalna, a więc wieś, miasto, gmina, wo­jewództwo.

SPOGLĄDAJĄC WSTECZ

Będą to sprawy np. związane z oprawą plastyczną zebrań i wieców, pochodów, spotkań z wybitnymi oso­bistościami i w ogóle estetyki wystroju lokali pu­blicznych, świetlic, izb pamięci itp. Reakcję na daną informację społeczną, ujawniony fakt społeczny, kształtują się pod wpływem następujących czynników.: posiadanej przez nas wiedzy, uznawanego porządku wartości, przeświadczeń irracjonalnych oraz innych czynni­ków, jak np. emocji. Każdemu z nas wydaje się, iż działa wyłącznie racjonalnie, a więc na bazie posia­danej wiedzy oraz przekonań (porządku wartości). Dopiero spoglądając wstecz na własne postępowa­nie — próbując samokrytycznie określić przyczy­ny niezgodności własnych poglądów z obiektywnym stanem rzeczy, niezgodności celów podjętych dzia­łań z uzyskanymi rezultatami oraz oceniając po­glądy i postępowanie innych — okazuje się, iż przy­czyny tego stanu są różne, o wiele bardziej złożone niż to się nam początkowo wydawało.

ODDZIAŁYWANIE NA NASTROJE

Po czwarte nie możemy pominąć przy omawianiu naszej reakcji innych czynników (emocje, popędy itp.). W zachowaniach ludzkich takie czynniki jak emocje odgrywają niebagatelną rolę. Tak np. w za­chowaniach zbiorowych możemy spotkać się ze zja­wiskiem zbiorowej histerii lub paniki. Niejednokro­tnie właśnie na gruncie czynnika emocjonalnego funkcjonuje plotka polityczna lub też dowcip poli­tyczny. O polityku, aktywiście, działaczu społecznym mówi się niekiedy, iż posiada on osobowość charyz­matyczną, a więc taką, która wzbudza szczególne zau­fanie, posiada szczególny dar przekonywania. U pod­łoża tej oceny tkwi więc czynnik emocjonalny. Techniki oddziaływania na nastroje różnych zbio­rowości właśnie wykorzystują czynnik emocjonalny.

WYOLBRZYMIANIE ROLI

Przeświadczenia te wyrażają się w wyolbrzymia­niu roli takiego czy innego jednostkowego czynnika wywierającego wpływ na bieg spraw społecznych (przykładem tego mogą być np. nie zawsze zasadne kryteria stosowane przy podejmowaniu pewnych decyzji personalnych). Niejednokrotnie przeświadcze­niem irracjonalnym nazwiemy osąd, zgodnie z któ­rym coś się komuś podoba lub nie, coś budzi zau­fanie lub też nie — tylko na podstawie jednostko­wego doświadczenia. Przeświadczenia irracjonalne ujawniają się m. in. w dyskusjach o różnicach międzypokoleniowych, wadach lub zaletach polityków, roli propagandy w kształtowaniu nastrojów społeczeństwa, w prze­noszeniu doświadczeń własnych na sytuacje ukształ­towane przez nowe warunki.