DONIOSŁE ZNACZENIE POLITYCZNE

Przedstawiony przykład ilustruje problemy eko­nomiczne o doniosłym znaczeniu politycznym. Nie­urodzaj w rolnictwie w ostatnich kilku latach i zmniejszenie się hodowli trzody chlewnej oraz po części hodowli bydła spowodowało obniżkę w pew­nym stopniu dochodów realnych gospodarstw rol­nych. Przezwyciężenie tej sytuacji i poprawa na­strojów na wsi wymagały wielu decyzji politycznych i gospodarczych, które zostały słusznie podjęte. Z kolei spadek (stabilizacja) dostaw mięsa i przetwo­rów na rynek nasilił trudności zaopatrzeniowe, tym bardziej, że popyt ludności na wiele wyrobów przemy­słowych trwałego użytku był i jest również nie w pełni zaspokajany, co potwierdziły komunikaty Głównego Urzędu Statystycznego o rozwoju gospo­darki narodowej w 1976 r. oraz w 1977 r. W tej sytuacji kierownictwo polityczne kraju podjęło wie­le konkretnych działań mających przynieść poprawę zaopatrzenia rynku w latach 1977—1978.

POD WPŁYWEM WARUNKÓW

Ponadto od 1975 r. pod wpływem niekorzy­stnych warunków klimatycznych nastąpiło zahamo­wanie bądź wręcz spadek plonów zbóż w naszym rolnictwie, co spowodowało pojawienie się istotnych trudności paszowych już na przednówku 1976 r., a także było jedną z przyczyn zmniejszenia się stanu hodowli w gospodarstwach chłopskich. Brak było również w naszym rolnictwie szczególnych preferen­cji dla antyimportowej produkcji zbóż oraz niektó­rych pasz produkowanych na bazie roślin oleistych (rzepaku). Należało więc oczekiwać, iż z różnych powodów gospodarka nie będzie w stanie finanso­wać dużego rozwoju hodowli w oparciu o zboże i pasze z importu. Ponieważ wiosną 1976 r. nastąpił poważ­ny spadek hodowli, zwłaszcza trzody chlewnej, po­stanowiono ograniczyć eksport mięsa i przetworów mięsnych w tymże roku oraz zakupić za granicą ponad 40 tys. t mięsa. Jesienią 1976 r. uwidocznił się jednak dalszy spadek hodowli, w związku z czym zdecydowano się na zakup z importu na potrzeby rynku w 1977 r. kilkakrotnie większej ilości mięsa niż w roku ubiegłym. Ponadto podjęto wiele środ­ków dla odbudowy stanu pogłowia zwierząt gospo­darskich — zwłaszcza trzody chlewnej — w okresie najbliższych lat.

STOPIEŃ DYNAMIKI ZJAWISKA

Przewidywano, iż dla części gospodarstw dalszy rozwój hodowli, zwłaszcza trzody chlewnej, będzie przejściowo nieopłacalny. Natomiast jaka liczba gospodarstw i w jakiej skali zareaguje na zmiany cen skupu i zaopatrzenia, ograniczając roz­wój hodowli, oraz jak długo może potrwać tego ro­dzaju zachowanie się części producentów tego nie można było ustalić w sposób dostatecznie wiarygod­ny. Omawiane decyzje cenowe cechował więc okre­ślony stopień niepewności odnośnie do oczekiwanych rezultatów, które mogły się ujawnić w pełni co naj­mniej w okresie sześciu miesięcy od momentu pod­jęcia decyzji cenowych. Jeśli chodzi o stopień dynamiki zjawiska, które spowodowało zmianę poziomu i relacji wzajemnych cen skupu produktów rolnictwa oraz cen na ma­teriały zaopatrzeniowe dla rolnictwa, to zdawano sobie sprawę z podstawowych tendencji i podjęto wiele niezbędnych decyzji. I tak wiadomo było, iż co roku wzrasta nader kosztowny import zbóż i pasz dla potrzeb szybko rozwijającej się hodowli, co o- gromnie obciąża bilans płatniczy kraju. W roku gospodarczym 1977/78 import ten osiągnie rekordo­wy poziom 8 min t o wartości blisko 1,5 mld dola­rów.

SYTUACJE DECYZYJNE

Wydatny wzrost zbiorów zbóż wi­nien zmniejszyć zapotrzebowanie rolnictwa na pa­sze z importu, których ceny są niezwykle wysokie.Z drugiej strony zdawano sobie sprawę, że wy­datne podwyższenie cen skupu zbóż oraz pasz treści­wych dostarczanych rolnictwu osłabi bodźce dla roz­woju hodowli. W związku z tym zostały również podwyższone ceny skupu żywca, choć w mniejszym stopniu, zakładano bowiem, że dokonane uprzednio i aktualnie podwyżki cen skupu żywca zrekompen­sują wysoki wzrost cen na zboża i pasze treściwe.Złożoność tej operacji cenowej pogłębiał fakt, iż w naszym kraju jest ok. 3 min gospodarstw chłop­skich, które różnią się między sobą wielkością, struk­turą zasiewów, skalą hodowli, stopniem zabezpiecze­nia we własne pasze, zakresem korzystania z pasz treściwych kupowanych w sieci handlu wiejskiego itp. Sytuacja ta oznaczała, iż reakcja gospodarstw chłopskich na powyższą operację cenową będzie zróż­nicowana.

PO ZAKOŃCZENIU DZIAŁANIA

Po zakończeniu działania złożonego często zada­wane jest pytanie dlaczego taki właśnie efekt został osiągnięty. Dla przykładu: dlaczego koszty budowy danego, bardzo ważnego dla kraju, obiektu przemy­słowego były wyższe od pierwotnie zakładanych lub inaczej — dlaczego ostateczny cel został osiągnięty przy znacznie wyższych nakładach w porównaniu z kosztorysem. Odpowiedzi na to pytanie będziemy poszukiwać wśród zmiennych wyjaśniających, a mia­nowicie Co (Ci, Ei, C2, E2, C3). Dla udzielania szcze­gółowej odpowiedzi trzeba będzie także sięgnąć do kryteriów cząstkowych i poddać je analizie, gdyż na gruncie Ei oraz E2 były podejmowane decyzje C2 i C3. Kryteria cząstkowe były bowiem zawsze sytua­cyjnie uwarunkowane, choć kontekstowo odnoszono je zawsze do E3, którym było wybudowanie wspom­nianego obiektu przy założonych w decyzji kierun­kowej (Co) kosztach. Zazwyczaj dzieje się tak, że od, sfery polityki zależało wstrzymanie budowy na eta­pie Ei lub E2 lub podjęcie decyzji o wyasygnowa­niu na nią dodatkowych środków kosztem ogranicze­nia w pewnym okresie tempa zaspokojenia niektó­rych innych potrzeb społecznych.

ZINDYWIDUALIZOWANIE

Zindywiduali­zowanie to wyraża m. in. społeczne uwarunkowa­nia podejmującego działanie, jego wiedzę rzeczy­wistą, przeświadczenia irracjonalne, emocjonalne ce­chy jego osobowości, wreszcie własne indywidualne potrzeby i interesy (np. potrzeba awansu, potrzeba uznania w środowisku, utrzymania się w konwencji zwyczajowej panującej w danym środowisku). W re­zultacie, jak zauważa M. Karwat, porządek war­tości podejmującego działania polityczne kształtuje się pomiędzy dwoma ekstremami, a mianowicie po­między wyłącznie wartościami nadrzędnymi a war­tościami jednostkowymi nie respektującymi dobra ogólnego. Chodzi tutaj o dwie sytuacje diametralnie odmienne: kiedy jednostka bądź grupa społeczna poświęca swoje „ja” na rzecz wartości politycznych nadrzędnych (np. postawy patriotyczne w okresie wojny, działanie świadome z narażeniem życia) a tak­że v/ przypadku, kiedy w politycznym działaniu je- dnostkowo-grupowym ludzie w rzeczywistości kie­rują się wyłącznie swymi egoistycznie pojmowany­mi interesami.Powiedzieliśmy, iż działania polityczne podejmo­wane są w dwóch przekrojach społecznych.

ISTOTA DZIAŁAŃ

Wspomnianymi regułami są również wartości ideologiczne odwzorowujące ogólne idee ła­du społecznego wyrosłe na gruncie interesów klaso­wych i narodowych. Są to wartości ponad jednostko­we, które wyjaśnić można tylko w kategoriach grup społecznych. Regułami postępowania społecznego są także wartości polityczne, dotyczące m. in. potrzeb więzi i interesów wielkich grup społecznych oraz ich organizacji, sposobów funkcjonowania tych or­ganizacji, praw i obowiązków członka partii, człon­ka organizacji społeczno-politycznej, praw i obowiąz­ków obywatelskich.Istotą działań politycznych jest to, iż są one po­dejmowane w podwójnej strukturze aksjologicznej, czyli cechuje je niejako dwojaki porządek wartości a także to, że podejmowane są one w dwóch prze­krojach społecznych. I tak w ujęciu idealizacyjnym podejmujący dzia­łanie polityczne czyni to powołując się na świado­mość społeczną grupy, na jej porządek wartości. Czy­ni to jednak w sposób indywidualny.

SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA

Społecz­nie uwarunkowana jest wiedza podejmującego dzia­łanie. Ograniczenia tej wiedzy mogą m. in. wynikać z miejsca zajmowanego w społecznym podziale pra­cy, z braku doświadczenia życiowego, z racji nie­dostatecznego wykształcenia, z nie należytego w peł­ni działania środków masowego przekazu, nie prze­kazujących niezbędnego w danych okolicznościach zasobu informacji. Niekiedy można spotkać się ze słusznym zarzutem niezadowalającego poinformowa­nia tego lub innego ośrodka kierowniczego organi­zacji o stanie nastrojów i spraw. Wynikające stąd luki informacyjne wypełniają często przeświadcze­nia irracjonalne. Społecznie uwarunkowanym jest porządek warto­ści uznawany przez podejmującego działanie. Pisa­liśmy na początku naszych rozważań, iż każda rzecz, stan spraw itp., której przydaje się cechę wartościo­wości (wartościowanej dodatnio), jest dla nas warto­ścią. Interesują nas w tym miejscu nie wartości ma­terialne (dobra materialne), lecz wartości wyrażają­ce reguły postępowania społecznego. Regułami po­stępowania społecznego mogą być wartości moralne, które zawsze noszą charakter reguł kulturowych, a więc reguł postępowania jednostkowego lub zbio­rowego wartościowanych dodatnio w danym kręgu kulturowym.

PRZEZ CAŁY CZAS

Przez cały czas — pisze Marks — potrzebna jest wola działa­nia ze względu na cel. Przystępując do osiągnięcia danego celu człowiek, grupa społeczna bądź organi­zacja, a ściślej jej ośrodek kierowniczy, czyni to w oparciu o wiele przesłanek. Każde działanie jest wtedy racjonalne, kiedy spełnione są dwie jego pod­stawowe przesłanki: jeśli podejmujący działanie czyni to na bazie posiadanej wiedzy i równocześnie określonego porządku wartości. Przesłanki te stano­wią zarazem kryterium racjonalności działania i wy­stępują łącznie. Do charakterystyki działań racjo­nalnych J. Topolski włącza również przeświadcze­nia irracjonalne. W określonych sytuacjach wydaje się to być uzasadnione, bowiem jest ono wyrazem fałszywej świadomości potrzeb i interesów, czyli wy­jaśnia społeczne ograniczenia wiedzy działającego. Działania racjonalne, czyli działania celowe speł­niające kryterium racjonalności, są zawsze społecz­nie uwarunkowane. Również tego rodzaju działa­nia, nie spełniające kryterium racjonalności, mogą być społecznie uwarunkowane (np. działania podej­mowane w warunkach zbiorowej histerii).

DECYZJE I DZIAŁANIE

Zatrzymajmy się pokrótce na tych problemach, które są ważne dla wyjaśniania i projektowania de­cyzji politycznych.Cel jest modelem rezultatu naszego działania, jest idealizacyjnym wyobrażeniem wyniku tego działa­nia. Określa on w znacznej mierze rodzaj środków, jakie należy zastosować, aby uzyskać adekwatny dla nas rezultat, chociaż bywa niekiedy tak, iż środki dla osiągnięcia tego celu są wartościowane ujemnie ze względów moralnych i społecznych, W związku z tym człowiek dokonuje przeformuło wania celu bądź też gotów jest z niego zrezygnować, względnie też poszukuje takich środków osiągnięcia celu, któ­re nie byłyby sprzeczne z uznawanym przezeń po­rządkiem wartości.Analizując proces pracy Marks (por. „Kapitał”, t. I) stwierdzał: „Przy zakończeniu procesu pracy zja­wia się wynik, który już przed rozpoczęciem tego procesu istniał w wyobraźni robotnika, a więc ist­niał idealnie. Robotnik urzeczywistnia zarazem swój cel, który jest mu znany, który jest dla niego pra­wem określającym sposób jego działania i któremu musi podporządkować swoją wolę”.